اصل خطبه خوانی پیامبر در روز غدیر اصل خطبه خوانی پیامبر در روز غدیر

 

اصل خطبه خوانی پیامبر در روز غدیر

 

سؤال: آیا پیامبر در روز غدیر، ایراد خطبه فرمودند؟

بیان مسئله: با توجه به اینکه برخی از عالمان اهل تسنن به نقل یک عبارت از سخنان پیامبر در روز غدیر خم اکتفا کرده­اند، ممکن است در خصوص ایراد خطبه­ی آن حضرت در روز غدیر تردیدهایی حاصل شود. لذا مسئله این است که آیا شواهدی وجود دارد که مثبِت اصلِ خطبه خوانی پیامبر در روز غدیر خم باشد؟

پاسخ کوتاه: بله. با مطالعه­ی منابعِ موجود مخالفان در می­یابیم که دست­کم 10 تن از صحابه­ی پیامبر گرامی اسلام به خطبه خواندنِ آن حضرت در روز غدیر تصریح کرده­اند. دو تن دیگر از صحابه­ی پیامبر نیز متن این خطبه را نقل کرده­اند. دوازده تن از نقبای انصار که در جنگ بدر شرکت کرده­بودند نیز به خطبه خواندنِ آن حضرت در روز غدیر شهادت داده­اند. هم­چنین دست­کم 15 تن از اندیشمندانِ اهل تسنن هم در آثار خود به این امر تصریح نموده­اند.

پاسخ تفصیلی :

خطبه­ خواندنِ پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر خم را باید از مسلمات دانست. اگر چه بسیاری از اندیشمندانِ اهل تسنن تنها به نقل فرازهایی محدود از این سخنرانی اکتفا کرده­اند، اما بی­شک اصلِ موضوعِ خطبه­ی خواندنِ آن حضرت در آن روز از مسلمات است به طوری که مسلم نیشابوری در صحیح خود ضمن نقل روایتی از زید بن ارقم به نکته اشاره کرده است[1] و مخالفانی چون «ابن تیمیه» نیز بدین امر معترف ­اند. ابن کثیر دمشقی، این خطبه را «خطبه­ی عظیمه» برمی­شمرد:

« فخطب خطبة عظيمة في اليوم الثامن عشر من ذي الحجة عامئذ وكان يوم الأحد بغدير خم تحت شجرة هناك...»]2[

در کتاب «نورالأمیر» با پژوهش در منابع اهل تسنن، نام هشت تن از اصحاب و ده تن از یزرگان اهل تسنن ذکر شده است که به خطبه­خوانی پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر خم اشاره کرده­اند. پژوهشِ ­ما در این راستا نشان می­دهد که در منابع اهل تسنن، دستِ کم ده تن از اصحاب پیامبر و پانزده تن از بزرگان اهل تسنن به این موضوع مهم تصریح نموده­اند.

فهرست اسامی صحابه­ای که تصریح به خطبه خواندنِ پیامبر گرامی اسلام در روز عید غدیر داشته ­اند:     

ابتدا فهرست صحابیانی که تصریح به امر خطبه خواندن در روز غدیر خم را داشته­اند به همراه متنِ گفتار آنان ارائه می­نماییم، و سپس توضیحات و شواهدی دیگر را تقدیم می­نماییم:

یکم: امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام

« أنبأني السيّد النسّابة جلال الدين عبد الحميد بن فخار بن معد بن فخار الموسوي رحمه اللّه، قال: أنبأنا والدي السيد شمس الدين شيخ الشرف فخار الموسوي رحمه اللّه، إجازة بروايته عن شاذان بن جبرئيل القمي عن جعفر ابن محمّد الدوريستي عن أبيه عن أبي جعفر محمد بن علي بن بابويه القمي  قال: حدثنا أبي [و]محمد بن الحسن رضي اللّه عنهما، قالا: حدثنا سعد بن عبد اللّه، قال: حدثنا يعقوب بن يزيد، عن حمّاد بن عيسى عن عمر بن أذينة، عن أبان بن أبي عيّاش: عن سليم بن قيس الهلالي قال:

رأيت عليا عليه السلام في مسجد رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلّم في خلافة عثمان «رض» و جماعة يتحدّثون و يتذاكرون العلم و الفقه .... فينصبني للناس بغدير خمّ ثم خطب فقال ... ثم أمر فنودي بالصلاة جامعة ثم خطب فقال: أيها الناس أ تعلمون أنّ اللّه عزّ و جلّ مولاي و أنا مولى المؤمنين و أنا أولى بهم من أنفسهم؟ قالوا: بلى يا رسول اللّه. قال: قم يا علي. فقمت فقال: من كنت مولاه فعليّ هذا مولاه اللهمّ وال من والاه و عاد من عاده...»]3[

دوم: أمّ هانی بنت ابی طالب

« وأخرج البزار في مسنده: عن أم هانئ بنت أبي طالب قالت: رجع رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم من حجته حتى نزل بغدير خم أمر بدوحات فقممن، ثم قام خطيبا بالهاجرة فقال :...»]4[

سوم: عبد الله بن جَعفر بن ابی طالب

« حدثنا يحيى بن زكريا بن شيبان حدثنا عبد الله عن إبراهيم الغفاري حدثني حسن الحذاء حدثني إسماعيل بن عبد الله بن جعفر عن أبيه قال خطب رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم غدير خم فقال: «من كنت مولاه ...» إلى آخره»]5[

چهارم: ابو رافِع

« و عن أبي رافع مولى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و رضي عنه قال: لمّا نزل رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم غدير خمّ مصدره من حجّة الوداع، قام خطيبا بالنّاس بالهاجرة... »]6[

پنجم: ضُمَیرة الأسلَمی

« و عن ضمرة الأسلمي رضي اللّه عنه قال: «لمّا انصرف رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من حجّة الوداع، أمر بشجرات فقممن بوادي خمّ، و هجّر فخطب النّاس فقال: أما بعد أيّها النّاس فانّي مقبوض اوشك أدعا فأجيب، فما أنتم قائلون؟ قالوا: نشهد أنّك بلّغت و نصحت و أديت، قال:...» ]7[

ششم: سَعد بن أبی ­وَقّاص

« أخبرنا هلال بن بشير البصري قال: حدثنا محمد بن خالد، قال: حدثني موسى بن يعقوب قال: حدثنا مهاجر بن سمار بن سلمة عن عائشة بنت سعد قالت: سمعت أبي يقول: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم الجحفة فأخذ بيد علي، فخطب فحمد الله وأثنى عليه، ثم قال: أيها الناس إني وليكم، قالوا: صدقت يا رسول الله، ثم أخذ بيد علي فرفعها فقال: هذا وليي ويؤدي عني ديني، وأنا موالي من والاه ومعادي من عاداه.»[8]

هفتم: أبُو جُنَيْدَةَ بْنُ جُنْدَع[9[

وروى أبو أحمد العسكري باسناده عن عمارة بن يزيد عن عبد الله بن العلاء عن الزهري قال سمعت سعيد بن جناب يحدث عن أبي عنفوانة المازني قال سمعت أبا جنيدة جندع بن عمرو بن مازن قال سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول من كذب على متعمدا فليتبوأ مقعده من النار وسمعته والا صمتا يقول وقد انصرف من حجة الوداع فلما نزل غدير خم قام في الناس خطيبا وأخذ بيد على وقال من كنت وليه فهذا وليه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه»[10]

هشتم: أبو هُرَیرة

« حدثنا إسحاق ، حدثنا عبد الله بن جعفر ، أخبرني سعد بن إسحاق ، عن إسحاق بن أبي حبيب عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال : نظرت إلى رسول الله صلَّى الله عليه وسلم بغدير خم  وهو قائم يخطب وعلي إلى جنبه فأخذ بيده فأقامه وقال :من كنت مولاه فهذا مولاه»[11]

نهم: زَید بن أَرقَم

« حدثنا الحسن بن علي العمري ثنا علي بن إبراهيم الباهلي ثنا أبو الجواب ثنا سليمان بن قرم عن هارون بن سعد عن ثوير بن أبي فاختة عن زيد بن أرقم قال خطبنا رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم الغدير فقال ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم قالوا بلى فأخذ بيد علي رضي الله عنه فقال من كنت مولاه فعلي مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه»[12]

دهم: بَراء بن عازِب

« أخرج المير سيد علي الهمداني عن البراء بن عازب في قوله تعالى: «يا أيها الرسول بلّغ ما أُنزل إليك من ربك». أي بلّغ من فضائل علي. نزلت في غدير خم. فخطب رسول الله صلّى الله عليه وسلّم قال: «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» فقال عمر: «بخ بخ لك يا علی، أصبحت مولاي، ومولا كل مؤمن ومؤمنة.» رواه أبو نعيم: وذكره الثعالبي في كتابه.» [13]

علاوه بر این ده صحابی که با الفاظی چون «خطب»، «یخطب»، «خطبنا» و «خطیبا» به خطبه خواندنِ پیامبر گرامی اسلام تصریح نموده­اند. دو تن دیگر از صحابه­ی پیامبر به نام­های «حذیفة بن أسید الغِفاری» و «امرأة زید بن أرقم» متنِ خطبه­ی پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر را نقل کرده­اند. «ابوالقاسم طبرانی» در «معجم الکبیر»[14] با سند صحیح از «حذیفة بن أسید»، و «ابن المغازلی» در «المناقب»[15]. با سندِ متصل از «أمراة زید بن أرقم»، متن این خطبه­ی شریفه را ذکر کرده­اند.

هم­چنین دو تن از تابعان، به نام­های «سعید بن ذی حُدّان» و «عمرو، ذو مُرّ الهَمدانی» بدون آن که کلام خود را از یکی از صحابه نقل کنند، به خطبه خواندنِ پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر خم تصریح کرده­اند. [16]

« ابو الطُّفَیل عامِر بن واثَلَة» نیز که از اصحاب پیامبر به شمار می­آید، به نقل از حذیفة بن أسید الغِفاری دیگر صحابی پیامبر، به نقلِ این خطبه اهتمام داشته است. او هم­چنین به هنگام گزارشِ جریانِ احتجاج حضرت امیرالمؤمنین در «رَحبَه»، تصریح می­کند که دوازده تن از نقبای انصار که در جنگ بدر شرکت کرده­ بودند ضمنِ شهادت به عبارتِ «من کنت ÷مولاه فهذا علی مولاه» به خطبه خواندنِ پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر اعتراف کرده­اند:

« نبأنا الحسن بن محمد الشافعي عن أحمد بن محمد الأصبهاني قال: أنبأنا أبو علي أحمد بن محمد البرداني قراءة عليه، قال: أنبأنا أبو طالب محمد بن علي بن الفتح، حدثناأبو الحسن علي بن إبراهيم الحربي المعروف بابن الحرار في الحربية إملاء من حفظه ولم يكن عنده غير هذا الحديث، قال: حدثنا أبو بكر الشافعي، حدثنا إسحاق الحربي، حدثنا أبو نعيم عن مطر عن أبي الطفيل قال: خطب علي بن أبي طالب رضي الله عنه برحبة مالك بن طوق فقال: معاشر الناس! اشهد الله كل امرئ سمع رسول الله ما فعل في غدير خم الا قام فشهد، فقال: اثنا عشر من اهل بدر من نقباء الأنصار، فقالوا: خطبنا رسول الله  ثم قال: «الست أولى بكم من أنفسكم؟» «قالوا: بلى يا رسول الله» قال: «فمن كنت مولاه فهذا علي مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه»[17]

ترجمه: علی بن ابیطالب علیه السلام در رحبه خطبه خواند و ضمن آن فرمود: « ای مردم، خدا را شاهد می­گیرم هر کس از افراد، آن چه را که پیامبر در غدیر خم فرمود، شنیده است، برخیزد و شهادت بدهد.» ابوالطفیل می­گوید: «دوازده تن از نقبای انصار که در جنگ بدر حاضر بودند، گفتند: پیامبر برای ما خطبه خواند سپس فرمود آیا من از شما نسبت به خودتان سزاوارتر نیستم؟ گفتند: بله یا رسول الله. آنگاه پیامبر فرمود: پس هر کس که من مولای اویم این علی مولای اوست، خدایا دوست بدار آن را که او را دوست داردو دشمن بدار هر کس را که با او دشمنی کند. »

با شواهدی که ارائه شد، در موردِ اصلِ خطبه خواندنِ پیامبر گرامی اسلام در روز غدیر تردیدی باقی نمی­ماند. اندیشمندانِ فراوانی از اهل تسنن شخصاً - و نه به هنگام نقلِ یک روایت یا برداشت از اثری دیگر- به خطبه خواندنِ آن حضرت در روز غدیر خم اشاره نموده­ اند. همانطور که گفته شد مؤلفِ نورالأمیر، نام ده تن از اندیشمندانِ اهل تسنن را ذکر می­کند که به امر خطبه خواندن پیامبر در روز غدیر خم تأکید ورزیده­اند. وی به ترتیب از «ابن کَثیر»، «حَلَبی»، «جَزَری»، «یَعقوبی»، «حَمَوی»، «ابن دُرَید»، «زَمَخشَری»، «ثَعالَبی»، «غَزّالی» و «بَدَخشانی» یاد می­کند که پژوهشگران می­توانند جهت دریافتِ متن و آدرس آن، به آن منبع رجوع کنند[18]. ما در این متن، دیدگاهِ پنج تن دیگر از اندیشمندان و اعلامِ اهل تسنن را که در آن کتاب ذکر نشده است، جهتِ استحکامِ بیشتر بحث، خلاصه­وار ذکر می­کنیم:

ابن المَغازِلی: «... ثم أخذ بيد علي بن أبي طالب عليه السلام فرفعها، ثم قال: «من كنت مولاه فهذا مولاه، ومن كنت وليه فهذا وليه اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه». قالها ثلاثاً. هذا آخر الخطبة. [19]

ابن تیمیّه: «... كثامن عشري ذي الحجة الذي خطب فيه النبي صلى الله عليه و سلم بغدير خم مرجعه من حجة الوداع فإنه صلى الله عليه و سلم خطب فيه خطبة وصى فيها باتباع كتاب الله و وصى فيها بأهل بيته كما روى مسلم في صحيحه عن زيد بن أرقم رضي الله عنه»[20]

ابن أثیر: «ولما رجع عليه السلام من حجة الوداع فكان بين مكة و المدينة بمكان يقال له غدير خم خطب الناس هنالك في اليوم الثاني عشر[21] من ذي الحجة في خطبته: ...» [22]

آلوسی: «إن النبي صلى الله عليه وسلم خطب في مكان بين مكة و المدينة عند مرجعه من حجة الوداع قريب من الجحفة يقال له: غدير خم...» [23]

عبدالملک بن حسین بن عبدالملک عصامی شافعی: «أنه صلى الله عليه و سلم خطب بغدير خم، ثامن عشر ذي الحجة، مرجعه من حجة الوداع، تحت شجرات بُرِّح له ما تحتها بعد صلاة الظهر، فقال: ...» [24]

بنابراین با قرائن و دلایلِ فراوانی ثابت می­شود که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در روز غدیر خم ایراد خطبه فرموده ­اند.

هم­چنین تذکر این نکته نیز خالی از فایده نیست که در روایات[25] مکتب اهل بیت نیز به خطبه خواندنِ آن حضرت در روز غدیر تصریح شده است. هم­چنین خطبه­ی مفصل غدیر خم (مشتمل بر 3500 واژه) در مصادر متعددی از میراث مکتوب امامی انعکاس یافته است. «فَتّال نیشابوری» متوفای 508 هجری قمری در کتاب «رَوضَةُ الواعِظین[26]»، مرحوم «ابو منصور طَبرِسی» متوفای 588 هجری قمری در «الإحتجاج»[27] و «سَید بن طاووس» متوفای 664 هجری قمری در دو کتاب «الیقین»[28] و «التَّحصین»[29] این خطبه­ی شریف را گردآوری کرده­اند. از «العُدَد القَویّة»[30]، «نَهج الإیمان»[31]، «نُزهَةُ الکِرام»[32]، «رَوضَة المتّقین»[33]، «تفسیر الصّافی»[34]، «البُرهان فی تفسیر القرآن»[35]، «غایةُ المَرام و حُجة الخِصام»[36]، «کشف المُهّم»[37] و «بِحار الأنوار»[38] می­توان به عنوانِ سایر آثار مشتمل بر خطبه­ی طولانی غدیر تا پیش از وفاتِ مجلسیِ دوم، نام بُرد.

پی نوشت ها :

[1] مسلم در صحیح خود از زید بن ارقم نقل می­کند که زید سخنرانی پیامبر را در غدیر با لفظِ «خطیبا» همراه کرده است: «... قَامَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا فِينَا خَطِيبًا ...» صحیح مسلم باب من فضائل علی بن ابیطالب ح2408

[2] البدایه و النهایه لإبن کثیر ج5 ص 227

[3] فرائد السمطین للجوَینی، ج1، ص 315. و هم­چنین در حدیثی دیگر: کنز العُمّال، للمتقی الهندی، ج 14، ص 77، ح37981

[4] ینابیع المودّة، للقندوزی الحنفی، ج ص 123 به نقل از مسند البزار. هم چنین ابن عقدة الکوفی در کتاب الولایة همین حدیث را با ذکر طبقات فوقانی سند، ضبط کرده است: «ابن عقدة، من حديث عمرو بن سعيد بن عمرو بن جعدة بن هبيرة، عن أبيه، أنه سمع أم هانئ رضي الله عنها تقول: رجع رسول الله من حجته حتى إذا كان بغدير خم أمر بدوحات فقممن، ثم قام خطيبا بالهاجرة فقال: ...» (الولایة لإبن عقدة، ص 245(

[5] تخریج الأحادیث و الآثار، للزیلعی، ج2 ص 239.

[6] جواهر العقدین، للسمهودی، ج2 ص 87. هم­چنین: «ابن عقدة، من طريق محمد بن عبد الله بن أبي رافع، عن أبيه، عن جده أبي رافع مولى رسول الله قال: لما نزل رسول الله غدير خم مصدره من حجة الوداع، قام خطيبا بالناس بالهاجرة...» (الولایة لإبن عقدة، ص 224(

[7] جواهر العقدین، للسمهودی، ج2 ص 83.

[8] خصائص امیرالمؤمنین للنسائی، ص 48 و بسیاری از منابع دیگر.

[9] أَبُو جُنَيْدَةَ بْنُ جُنْدَعٍ وَهُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ مَازِنٍ الْمَازِنِيُّ، قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ حُنَيْنٍ. (معرفة الصحابة لإبن نعیم، مدخل أَبُو جُنَيْدَةَ بْنُ جُنْدَعٍ)

[10] أُسد الغابه لإبن أثیر، ج1 ص 308.

[11] أنساب الأشراف للبَلاذُری، ج2 ص 108

[12] المعجم الکبیر للطبرانی، ج5 ص 194

[13] من حیاة الخلیفة عمر بن الخطاب، احمد البکری، ص 322

[14] المعجم الکبیر للطبرانی ج3 ص 180

[15] المناقب لإبن المغازلی، ج1 ص 44.

[16] فرائد السمطین ج1 ص 68. و مواردی دیگر

[17] ذیل تاریخ البغداد، ابن النجار ج3 ص 10.

[18] نورالأمیر للتقدمی المعصومی صص 20-18

[19] المناقب لإبن المغازلی، ج1 ص 44.

[20] اقتضاء الصراط المستقیم لإبن تیمیة ج1 ص 293

[21] خطبه­ی پیامبر در روز غدیر، قطعا در روز هجدهم ذی الحجة بوده است. اشاره به روز دوازدهم ناشی از سهو قلم است.

[22] البدایة و النهایة لإبن کثیر، ج7، ص 370

[23] روح المعانی، تفسیر آلوسی، ج 6، ص 194

[24] سمط النجوم العوالی، عبدالملک بن حسین بن عبدالملک عصامی شافعی، ج1، ص 402

[25] برای نمونه: كتابُ سليم بن قيس الهلالي، ج‏2، 644، الحديث الحادي عشر: «.... بِغَدِيرِ خُمٍّ ثُمَّ خَطَبَ وَ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ ...» و هم چنین الأمالي للطوسي ص 254 المجلس التاسع: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلَهُ) يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ، فَقَالَ: ...

[26] روضة الواعظین للفتّال النیسابوری ص 91

[27] الإحتجاج علی اهل اللجاج للطبرسی، ج2، ص 71

[28] الیقین للسید بن طاووس، ص 346

[29] التحصین للسید بن طاووس، ص 578

[30] العدد القویة لرفع المخاوف الیومیّة لعلی بن یوسف المطهر الحلی، ص 169

[31] نهج الإیمان لإبن جبر، ص 91

[32] نُزهة الکرام و بستان العوام لجمال الدین المرتضی محمد بن الحسین بن الحسن الرازی، ج1 ص 187. این کتاب به زبان فارسی نگاشته شده است. نسخه­ی موجود از این کتاب در کتابخانه­­ی الکترونیکی نور موجود است.

[33] روضة المتقین فی شرح کتاب من لا یحضره الفقیه لمحمد التقی المجلسی، ج13، ص 249

[34] التفسیر الصافی لفیض الکاشانیّ، ج2، ص 56

[35] البرهان فی تفسیر القرآن للسید هاشم البحرانیّ، ج2، ص 229

[36] غایة المرام و حجة الخصام فی تعیین الإمام من طریق الخاص و العام، للسید هاشم البحرانی، ص 329

[37] کشف المهم فی طریق خبر غدیر خم، للسید هاشم البحرانی، ص 194

[38] بحارالأنوار لمحمد الباقر المجلسی، ج 37، ص 204

 

محمد علی موحدی