تربيت فرزند ازمنظراسلام

ديدگاه اسلام راجع به فرزند

  • فرزند زينت زندگي دنياست

الْمالُ وَ الْبَنُونَ زينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا {كهف/ 46}.

مال و فرزند، زينت زندگى دنياست

  • فرزند مايه امتحان انسان است

إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ {تغابن/ 15}

 و بدانيد اموال و اولاد شما، وسيله آزمايش است.

  • بعضي از فرزندان دشمن انسان هستند

إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ‏ {تغابن/ 14}

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! بعضى از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند، از آنها بر حذر باشيد

  • از هزينه و مخارج فرزند نبايد نگران بود

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّاهُمْ‏ {انعام/ 151}

و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نكشيد! ما شما و آنها را روزى مى‏دهيم

  • به زيادي فرزند نبايد افتخار كرد

وَ قالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالا وَ أَوْلاداً{ سبأ/ 35}

و گفتند: «اموال و اولاد ما (از همه) بيشتر است

  • فرزند (غير صالح) در قيامت سودمند نخواهد بود

لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ {ممتحنه/ 3}

هرگز بستگان و فرزندانتان روز قيامت سودى به حالتان نخواهند داشت

  • فرزند نبايد مانع ياد خداوند شود

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ‏ {منافقون/ 9}

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند!

شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا {فتح/ 11}

 بزودى متخلّفان از اعراب باديه‏نشين (عذرتراشى كرده) مى‏گويند: « (حفظ) اموال و خانواده‏هاى ما، ما را به خود مشغول داشت

  • بعضي از فرزندان نور چشم انسان هستند:

وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ‏ {فرقان/ 74}

و كسانى كه مى‏گويند: پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مايه روشنى چشم ما قرار ده، و ما را براى پرهيزگاران پيشوا گردان!

تأثيرات والدين برفرزند

امام صادق(علیه السلام): فرزندان و همسايگان اهل صلاح در پرتو عنايت خداوند از هر گزندى محفوظ مى‏باشند و اين بخاطر كرامتى است كه مؤمن در نزد خداوند دارد، و بعد از آن داستان آن دو كودك بنى اسرائيل را ذكر كرد و فرمود: وَ كانَ أَبُوهُما صالِحاً، مگر مشاهده نمى‏كنى كه خداوند شايستگى پدر آنها را تقدير كرده است. {بحارالانوار، ج 13، ص 312}

تأثيرات فرزند بروالدين‏

 امام صادق(علیه السلام): زبير از خاندان ما بود تا اينكه جوجه‏اش بزرگ شد و او را از رأى خود برگردانيد. (منظور از جوجه زبير، پسرش عبد اللَّه مى‏باشد)

{خصال صدوق، ج 1، ص 157}

شيوه هاي تربيت‏

  • شيوه هاي تربيت صحيح‏

پدر و مادر بايد درتعليم و تربيت فرزندان از شيوه‏هاي تعليم وتربيت قرآني استفاده كنند.

  • اسوه بودن

لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ {احزاب/ 21}

نكته: انا وعلي ابوا هذه الامه.‏ {الصراط المستقيم ج 1 ص 242}

  • گفتاري
  • حكمت و استدلال

 اگر در آسمان و زمين، جز «اللَّه» خدايان ديگرى بود، فاسد مى‏شدند (و نظام جهان به هم مى‏خورد)! منزه است خداوند پروردگار عرش، از توصيفى كه آنها مى‏كنند! {انبياء/ 22}

  • داستان‏گويي و پنددهي

اين مثل گروهى است كه آيات ما را تكذيب كردند اين داستانها را (براى آنها) بازگو كن، شايد بينديشند (و بيدار شوند)! {اعراف/ 176}

  • ذكر غايت و نتايج وخيم كارها

و نزاع (و كشمكش) نكنيد، تا سست نشويد، و قدرت (و شوكت) شما از ميان نرود! {انفال/ 46}

  • ذكر نتايج خوب كارهاي شايسته

خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خريدارى كرده، كه (در برابرش) بهشت براى آنان باشد {توبه/ 111}.

  • تمثيل و تشبيه

اينها مثالهايى است كه براى مردم مى‏زنيم، شايد در آن بينديشيد!‏ {حشر/ 21}.

  • سير آفاقي

آيا آنان به شتر نمى‏نگرند كه چگونه آفريده شده است؟{غاشيه/ 17}.

  • سير انفسي‏

آيا آنان با خود نينديشيدند كه خداوند، آسمانها و زمين و آنچه را ميان آن دو است جز بحق و براى زمان معيّنى نيافريده است؟! {روم/ 8}

  • شيوه هاي تربیت غير صحيح‏
  1. اعمال غريزه شهوت و بي‏بند و باري در برابر كودك.

اگر پسر بچه‏اى در اطاق هست مرد با همسر يا كنيزش مجامعت نكند زيرا اين عمل موجب زناكار شدن آن پسر بچه مى‏گردد. {الكافي .ج‏5 . ص499}

  1. محدود كردن كودك از محبّت به طوري كه دلسرد شود

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) حسن وحسین (علیهما السلام) را می بوسیدند .شخصی به نام عیینه یا اقرع بن حابس گفت :من ده فرزند دارم وهیچ یک از انها را نبوسیده ام. حضرت(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:هر کس رحم نکند بر او رحم نمی شود .بر پایه نقلی دیگرآن حضرت به قدری از این گفتار وی خشمگین شد که چهره اش برافروخت وبه او فرمود:اگر خدا عاطفه را از دلت کنده است با تو چه کنم ؟هر کس بر خردسالان ما مهر نورزد وبزرگان ما رااحترام نکند از ما  مسلمانان نیست. {بحار الأنوار. ج‏43 . ص . 283}

  1. محبّت بي‏مورد و افراطي

محبت مثل غذا است و اندازه دارد. ما بايد كودك را براي ناكامي ها و حوادث نيز تربيت كنيم.

امام باقر(علیه السلام) فرمودند: بدترين والدين آنانند كه‏ كودك خود را لوس بار مي‏آورند. {تاريخ يعقوبي . ج 3. ص 53}

  1. تبعیض در اظهار محبت

امام صادق(علیه السلام) خطاب به یکی ازاصحاب فرمودند: شنیده ام که خداوند به تو دختری داده وتو او را دوست نداری چرا چنین می کنی وحال آنکه دختر، گلی است که او را استشمام می کنی وپیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دارای دخترانی بود.{کافی . ج6 . ص6}

  1. تهديد و كتك نابجا و آبروي كودك را در انظار ريختن

امام رضا(علیه السلام) فرمودند :فرزندت را مزن، برای ادب کردنش از او دوری و قهر کن ولی مواظب باش قهرت زیاد طول نکشدوهر چه زودتر با او آشتی کن. {بحار الأنوار .ج‏101 . ص99}

امام علی(علیه السلام) فرمودند: زیاده روی در ملامت وسرزنش ،آتش عناد ولجاجت را مشتعل می کند. {تحف العقول ؛ ص84}

  1. توقّع زياد از كودك

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: خداوند رحمت كند كسى را كه فرزندش را بر نيكى كردن به خويش يارى مى‏دهد. يونس بن رباط گويد: پرسيدم: چگونه او را بر نيكى كردن به وى يارى مى‏دهد؟ حضرت صادق عليه السلام فرمود: آنچه در توان اوست را مى‏پذيرد و از آنچه براى او دشوار است مى‏گذرد، او را بر كارى كه از توانش بيرون است وادار نمى‏كند و بر او سخت نمى‏گيرد ‏ {كافي، ج 6، ص 50}

  1. بي‏جواب گذاشتن پرسش‏هايي كه مجبور است از ديگراني كه احيانا سوءقصد دارند يا سودجو هستند بپرسد

 امام صادق (عليه السلام) فرمود: «پيش از آن‏كه مرجئه در مورد فرزندان‏تان (جوانان‏تان) از شما پيشى گيرند، در آموزش حديث به آنان شتاب كنيد

{كافي، ج 6، ص 47}

وظايف والدين‏در برابر فرزند

  1. انتخاب نام نيكو پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اى على! حقّ فرزند بر پدرش، اين است كه اسم و ادب او را نيكو گرداند، و او را در جايگاهى نيكو قرار دهد.

{من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 371}

  1. گفتن اذان و اقامه در گوش فرزندان و انجام عقيقه (قرباني گوسفند) براي آنان
  2. بازي با فرزندان :      ((اشبه اباك يا حسن           واخلع عن الحق الرسن         و اعبد ا لها ذامنن                         و لا توال ذالاحن))

پسرم،‌مانند پدرت باش، ريسمان ظلم را از حق بركن‌ ! خدايي را بپرست كه صاحب نعمتهاي متعدد است و هيچگاه با صاحبان ظلم دوستي مكن. اين قطعه، يكي از قطعات اشعاري است كه حضرت زهرا (س) درهنگام بازي با فرزندانش زمزمه مي كرد. بدين شيوه هم آنها را سرگرم مي نمود وهم حكمت به آنها مي آموخت.

نقل است ابوطالب بين فرزندانش و پسر عموهايشان مسابقه كشتي برگزار مي كرد و هميشه علي (علیه السلام) بر همه پيروز مي شد و اين باعث شادي ابوطالب مي گرديد.

  1. آموختن احكام شريعت و ضرورت پايبندي به شريعت

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: احاديث اسلامي را به نوجوانان خود بياموزيد پيش از آن‏كه مخالفين گمراه، بر شما پيشي گيرند و سخنان نادرست خود را در ضمير پاك آنان جاي دهند و گمراهشان سازند. {كافي، ج 6، ص 47}

  1. همراه بردن فرزندان به مسجد و مجالس مذهبي

الْمالُ وَ الْبَنُونَ زينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا كهف/46 خُذُوا زينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ {اعراف/ 31}

  1. کمک کردن به فرزند درانتخاب دوست خوب از طریق ارائه معیار

امام علی(علیه السلام) فرمودند: در گذشته برادرى دينى داشتم‏كه در چشم من بزرگ مقدار بود چون دنياى حرام در چشم او بى‏ارزش مى‏نمود، و از شكم بارگى دور بود، پس آنچه را نمى‏يافت آرزو نمى‏كرد، و آنچه را مى‏يافت زياده روى نداشت. در بيشتر عمرش ساكت بود {نهج‏البلاغه، حكمت 289}

  1. یاری در انجام کار خیر
  2. قرائت و تعليم قرآن و ايجاد فضاي معنوي در منزل

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): فرزندانتان را بر سه چيز پرورش دهيد: دوستى پيغمبرتان، دوستى اهل او و تلاوت قرآن‏. {كنز العمّال، 45409}

  1. والدين بايد به وعده‏هايي كه به فرزندان مي‏دهند وفا كنند

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: فرزندانتان را دوست بداريد و با آنها مهربانى كنيد. و چنانچه وعده‏شان داديد به وعده خود عمل كنيد زيرا آنان جز شما را روزى ده خود نمى‏دانند.{كافي، ج 6، ص 49}

  1. پرهيز از القاب ناپسند به فرزندان و هدم شخصيت آنان
  2. تشويق امّا پرهيز از افراط و تفريط
  3. اعتدال در تنبيه

شخصي از فرزندش نزد امام كاظم(علیه السلام) شكايت كرد. حضرت(علیه السلام) فرمودند: اورا نزن، بلكه از او دورى نما(و قهر كن) ولى اين را نيز طول مده . ‏{بحار الأنوار. ج‏101.ص 99}

  1. محبّت و خوش رفتاري با كودكان از اهم وظايف والدين در منزل

در جانب افراط: امام علی(علیه السلام) به برخى از ياران خود فرمودند: بيشترين اوقات زندگى را به زن و فرزندت اختصاص مده، زيرا اگر زن و فرزندت از دوستان خدا باشند خدا آنها را تباه نخواهد كرد، و اگر دشمنان خدايند، چرا غم دشمنان خدا را مى‏خورى؟! {نهج‏البلاغه، حكمت 352.}

و در جانب تفريط :روايت است كه پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، حسنين را بوسيد، افرح بن حابس گفت: من ده فرزند دارم و تا كنون هيچ كدام را نبوسيدم، حضرت فرمود: اگر خدا رحمت را از دل تو برداشته بمن چه مربوط است؟ {بحار الأنوار ،ج‏101، ص: 92}

  1. والدين بايد در پر كردن اوقات فراغت فرزندان كوشا باشند

حضرت علي (علیه السلام): النفس ان لم تشغله شغلك‏

محبت به کودک

 

  • نياز اساسي فرزند

مخصوص زمان نوزادي وكودكي نيست.

  • سفارش پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) ز نبى اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم): كودكان را دوست بداريد و بايشان ترحم كنيد ‏ {كافي، ج 6، ص 49}

  • موجب رحمت خدا

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: خداوند عزّ و جلّ البتّه رحم كند بر شخص بجهت شدّت محبّت او بفرزندش‏. {من لايحضره‏الفقيه، ج 3، ص 482}.

  • سنت پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)

الف: از عادات پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خدا لطف نمودن به بچه ها بود {محجة، ج 3، ص 369}.

ب: رسول خدا هر روز صبح بر سر فرزندانش و فرزندان و فرزندانش دست مى‏كشيد. {عده‏الداعي، ص 89}.

  • بهترين اعمال: حضرت موسي(علیه السلام) از خداوند پرسيد بهترين اعمال چيست؟جواب آمد، محبت به كودكان.{المحاسن، ج 1، ص 293}

 

اظهار محبت‏

  • اظهار محبت لازم است (محبت قلبي تنها كافي نيست)

پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم): اظهار محبت صلح و صفا به وجود مي‏آورد و شما را به هم نزديك مي‏سازد. {مستدرك، ج 2، ص 67}

روش های اظهار محبت

  1. نگاه كردن‏

پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مي‏فرمايند:" نگاه با محبت به كودك عبادت است"{مستدرك‏الوسائل، ج 15، ص 170}

  1. شاد كردن‏

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هر كه از بازار چيزى براى خانه بخرد و براى عيالش ببرد، چنانست كه براى مستمندان صدقه برده است، و اول به دختران و زنان بدهد، كه هر كس دخترش را خوشحال كند چنانست كه برده‏اى از خاندان اسماعيل آزاد كرده، و هر كه پسرش را شاد سازد چنان است كه از خوف خدا گريسته و هر كه از خشية و خوف خدا بگريد به بهشت در آيد. ‏ {مكارم‏الاخلاق، ص 221}.

  1. بوسيدن‏

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هر كس فرزندش را ببوسد خداوند عز و جل برايش حسنه‏اى مى‏نويسد. {كافي. ج 6. ص 49}

شرايط محبت‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: پدرم به من فرمود: بخدا كه من سازش ميكنم با يكى از فرزندانم و او را بر دامن خود مى‏نشانم و مغز قلم را برايش بيرون مى‏آورم و نقل شكرى را براى او ميشكنم با اينكه حق با فرزند ديگر من است، ولى نگرانم بر او و بر ديگرى كه نكنند با او آنچه شد بيوسف و برادرانش، و فرو نفرستاد خدا سوره (يوسف را) مگر براى نمونه و الگو، ولى نبايد ما بيكديگر حسد بريم مانند حسد ميان يوسف و برادرانش كه بر او تجاوز كردند و خدا آن سوره را رحمت ساخت بر همه پيروان و دوستداران ما و حجت ساخت بر دشمنان ما: آنان كه جنگ و دشمنى برابر ما روا داشتند. {بحار الأنوار . ج‏71. ص78}

  • مساوات در اظهار محبت
  • تبعيض، رويه غلط و بنيان برانداز است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هماناخداوند دوست می داردکه به عدالت بین فرزندانتان رفتارکنید حتی در بوسیدن آن ها. {کنزالعمال 45350}

حقوق كودك‏

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: همان طور كه فرزند عاق پدر و مادر مى‏شود پدر و مادر نيز عاق فرزند شايسته مي شوند. {خصال صدوق، ج 1، ص 55}.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: خدا رحمت كند كسى را كه كمك پدرش كند در احسان به او و رحمت كند پدرى را كه كمك فرزندش كند در احسان به او.  {أمالي صدوق، ص 288}

  1. گماردن فرزند به كار شايسته:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) اى على! حقّ فرزند بر پدرش، اين است كه اسم و ادب او را نيكو گرداند، و او را در جايگاهى نيكو قرار ده. {من لايحضره‏الفقيه، ج 4، ص 371}

  1. اهتمام به عبادت‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: وقتى پسر بچّه به سنّ سه سالگى رسيد به او مى‏گويند: بگو: «لا إله إلّا اللَّه»- تا هفت مرتبه- بعد او را به حال خود مى‏گذارند تا سه سال و هفت ماه و بيست روز از سنّ او بگذرد، آنگاه به او مى‏گويند: بگو «محمّد رسول اللَّه» تا هفت بار، و بعد ديگر كارى به او ندارد تا چهار سالش تمام شود آنگاه به او مى‏گويند: هفت بار بگو: «صلّى اللَّه على محمّد و آله» و بعد او را به حال خود مى‏گذارند تا پنج سالش تمام شود، آنگاه از او مى‏پرسند: دست راست و دست چپ كدام است؟ وقتى آنها را شناخت روى او را متوجّه قبله مى‏سازند و به او مى‏گويند سجده كن، و رهايش مى‏كنند تا هفت سالش تمام شود، وقتى هفت ساله شد، به او مى‏گويند: صورت و دستهايت را بشوى، و وقتى دست و روى خود را شست به اومى‏گويند: نماز بخوان، و بعد او را رها مى‏كنند تا نه سالش تمام شود و چون به سن كامل نه سالگى رسيد آداب و ترتيب وضوى كامل و صحيح را به او مى‏آموزند و از او مى‏خواهند، ... و چون وضو و نماز را آموخت خداوند عزّ و جلّ او و پدر و مادرش را مورد بخشش و عفو از گناهان قرار ميدهد إن شاء اللَّه. ‏{ أمالي صدوق، ص 391.}

  1. ثبت اعمال حسنه‏

امام صادق عليه السلام فرمود: «فرزندان مسلمانان نزد خداوند عزوّجل نشان ويژه‏اى دارند، شفاعت مى‏كنند و شفاعتشان پذيرفته مى‏شود و چون به دوازده سالگى برسند حسنات و نيكى‏ها براى آنان نوشته مى‏شود و چون به احتلام (و بلوغ) برسند گناهان بر آنان نوشته مى‏شود.» {كافي، ج 6، ص 3}.

سایر موارد

  • نماز

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: ما امر مى‏كنيم اطفال خود را به نماز در پنج سالگى پس شما امر كنيد اطفال خود را به نماز هر گاه هفت ساله باشند.{كافي. ج 3. ص 409}

  • روزه‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: ما امر مى‏كنيم اطفال خود را بروزه در وقتى كه هفت ساله باشند به آن چه طاقت داشته باشند از روزه روز اگر تا نصف روز باشد يا بيشتر يا كمتر پس چون غلبه مى‏كند بر ايشان گرسنگى يا تشنگى افطار مى‏كنند تا عادت كنند بروزه و قوت گرفتن همه به همرسانند پس شما امر كنيد اطفال خود را بروزه هر گاه نه سال باشند هر چه طاقت داشته باشند از روزه روز پس چون غلبه مى‏كند بر ايشان تشنگى افطار كنند.{كافي، ج 3، ص 409}.

  • حج‏

ابن عباس: پيامبر در روحاء به گروهي كه عازم حج بودند برخورد نمود؛ دختري درميان آنها بود، از پيامبر راجع به حج او سوال كردند كه آيا براي‏اين حجي هست؟ پيامبر فرمودند. بله و براي اوست اجر.

  • وصيت‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: اگر پسر نابالغ به بستر مرگ بيفتد و وصيت كند كه اموال او را به مردم بدهند، وصيت او در مورد خويشاوندانش لازم‏الاجر است، و در مورد بيگانگان لازم‏الاجرا نخواهد بود.‏ {كافي، ج 7، ص 28.}

  • ضمانت‏

در زمان حضرت علي(علیه السلام) كودكاني مشغول بازي بودند كه يكي از آنها مجروح شد، پرتاب كننده گفت: من قبل از پرتاب به او هشدار دادم، ولي اعتناء نكرد؛حضرت از قصاص او رامعاف فرمود.

  • تصرف در اعمال‏

امام صادق عليه السلام فرمود: هنگامى كه دختر به نه سالگى رسيد، اموالش به وى تحويل داده مى‏شود و تصرفات وى در مالش صحيح و گذراست و همه حدود- چه به سود و چه به زيان وى- درباره او جارى مى‏شود. {من‏لايحضره‏الفقيه. ج 4. ص221}

  • صدقه‏

امام باقر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود: چون ده سال بر پسر بگذرد، براى او جايز است كه سهمى از مال خود را در راه آزاد كردن برده، يا برسم صدقه انفاق كند، و وصيّتش در حدّ معروف و حقّ جايز و نافذ است.{كافي.ج 7. ص 28}

راه کارهايي براي تربيت ديني کودک

 

 1. براي آموزش کودک تداوم والدين به مسائل ديني لازم است مثلاً نماز به موقع ، روزه گرفتن ، خواندن قرآن در خانه و ... .

 2. تهيه ي وسايلي که موجب تشويق کودک مي شود مثلاً سجاده ، چادر نماز براي دختر يا قبله نما براي پسر و ... .

 3. حاضر کردن کودک کنار خود در هنگام نماز خواندن است ويا بردن او به مسجد که تکرار اين عمل باعث تثبيت شدن و انس گرفتن مي شود .

 4. بردن کودک در محافل مذهبي مثلاً مجالس امام حسين علیه السلام يا دعاي ندبه يا کميل و ... .

 5. ارتباط با خانواده هاي مذهبي . همانطورکه امام علي علیه السلام در نهج البلاغه به مالک اشتر مي فرمايد : ارتباط با خانواده هاي خوب و متدين ، سبب تأثير پذيري کودک از هم سالان مي شود .{نهج البلاغه نامه 53}

 6. تشويق و تحسين ، البته بايد توجه داشت که اين تشويق جنبه ي مزد دهي پيدا نکند ، بلکه به صورت غير منظم باشد چون اگر جنبه ي مزد دهي پيدا کرد اثرش زود از بين مي رود .

منبع: سررسید هیأت