اهمیت سفردراسلام

  1. اهمیت سفر در آیات

در قرآن کریم پنج بار کلمه سیروا آمده که با این عبارت خداوند دستور به سیر و سفر در روی زمین را داده است.

دو نمونه از اين آيات، ذكر مى‏شود:

  1. بگو: در زمين سير كنيد؛ سپس بنگريد عاقبت كسانى كه (آيات ما را) تكذيب كردند. {سوره انعام، آيه 11}. 
  2. آيا آنان در زمين سير نكردند، تا بنگرند عاقبت و پايان كار پيشينيان را. {سوره يوسف ، آيه 109}. 

 

  1. اهمیت سفر در روایات

خداوند با مسافران، مهربان است

 رسول گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

اگر مردم از رحمت خدا به مسافر، خبر مى‏داشتند، همگى بار سفر مى‏بستند. همانا خداوند با مسافران بسى مهربان است. {مجموعه ورام ج 2، ص 33}

 

  1. فوايد سفر در روايات و سنت اسلامى و شيعى،
  1. شادابى تن و روح‏

پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) فرموده‏اند:سافروا تصحوا

سفر كنيد، تا صحت يابيد. {بحارالانوار، ج 76، ص 221}

  1. رشد عقلانى‏

رسول گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم): سفر كنيد، همانا اگر در سفر، مالى به چنگ نياوريد، به حتم، انديشه شما فزونى خواهد گرفت. {مكارم الاخلاق، ص 240}. 

  1.  عبرت اندوزى‏
  2.  شناسايى بهتر اطرافيان‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

تا كسى را به سه چيز نيازموده‏اى، وى را دوست خود مخوان: او را به خشم آر و بنگر كه در آن حالت، آيا از حق به سوى باطل مى‏گرايد؟ ديگر آن كه او را به درهم و دينار بيازماى و سوم اين كه او را با خود هم سفر كن، و در سفر، او را بيازماى. {بحارالانوار، ج 74، ص 180}. 

  1.  بهره‏مندى و برخوردارى

در زمين پراكنده شويد و فضل خداى را بجوييد. {سوره جمعه، آيه 10}

 

  1. آداب سفر
  1. از هنگام عزيمت تا بازگشت‏

الف) نصايح لقمان به فرزند خود

 امام صادق(علیه السلام) وصاياى لقمان حكيم به فرزندش را چنين بر مى‏شمارد:

پسرم! چون با جماعتى به سفر شوى و كارى در پيش‏گيرى، با همراهان مشورت كن، از خود رأيى بپرهيز، با هم‏سفرانت به گشاده رويى بنشين و با جود و كرم برخيز، ايشان را از آذوقه خويش، بى‏بهره مگذار. چون از تو دعوت كنند، اجابت نما و چون استمداد نمودند، لبيك گو و به يارى‏شان بشتاب.

فرزندم! به سه چيز بر هم‏سفران غلبه كن: يك: از سخنان بيهوده بگذر و خاموشى پيشه كن، و (دو:) اين كه خداى را به ياد آر و نماز زياده بگذار.

سوم: اين كه از مال و مركب و توشه‏ات به آنان سخاوتمندانه عطا كن.

{وسائل الشيعه، ج 8، ص 323}

ب) حديثى از امام محمد باقر(علیه السلام)

امام محمد باقر(علیه السلام)، به يكى از شيعيان، كه قصد سفر داشت و از امام راهنمايى و ارشاد مى‏خواست، چنين فرمود:

چون در مسير و سفر، ترس بر تو غالب آيد، از ادامه راه بگذر. از پياده شدن بدون كفش پرهيز كن. از ادرار در سوراخ‏ها برحذر باش. چون به دشت و بوستانى رسيدى، از بوييدن و خوردن گياهانى كه نمى‏شناسى، دورى كن.از خوردن از ظرفى كه از داخل آن بى‏اطلاعى، خوددارى نما و با كسانى كه نمى‏شناسى، سفر نكن‏. {بحارالانوار، ج 78، ص 189}

2- آداب و دستورهاى سفر:

1. اداى حقوق ديگران و وصيت بدان، پيش از سفر

مردى خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) شرف‏ياب شد و عرض كرد: من قصد سفر دارم و وصيت‏نامه خود را نوشته‏ام. به نظر مبارك شما آيا آن را نزد پدر يا پسر و يا برادرم بگذارم؟ حضرت ضمن اين كه كار او را تأييد كردند و نوشتن وصيت‏نامه، به هنگام سفر را ستودند، به او توصيه ديگرى نيز فرمودند:

كسى كه آماده سفر است، بهترين چيزى كه براى او جانشين او خواهد بود، اين است كه چهار ركعت نماز در خانه‏اش بخواند و در هر ركعت، حمد و توحید بخواند و بعد، اين دعا را بخواند:

اللّهم إنّى أتقرّب بهنّ إليك، فاجعلهُنّ خليفتى فى أهلى و مالى.

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

اين چهار ركعت نماز، جانشين او در خانه و مال و اهل او است تا باز گردد. {الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ص 43}

2. تهيه بهترين زاد و توشه راه‏

امام صادق از قول رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) مى‏فرمايند:

از نشانه‏هاى شرافت مرد، اين است كه به هنگام سفر، آذوقه پاكيزه تدارك بيند. {وسائل الشيعة، ج 8، ص 310}

3. همراه داشتن لوازم و وسايل ضرورى‏

رسول گرامى اسلام هرگاه به سفرى مى‏رفتند، همواره پنج چيز را همراه خود داشتند كه عبارت بودند از: آيينه، سرمه‏دان، شانه، مسواك و كوزه آب. بنابر روايتى ديگر، حضرت قيچى نيز به همراه داشتند. {بحارالانوار، ج 76، ص 232}

طبيعى است داشتن اين نوع وسايل به مقتضاى شرايط آن عصر و زمان بوده است و امروزه چيزهاى ديگرى مورد نياز است.

4. انتخاب لباس مناسب در سفر

داود رقى مى‏گويد: با امام صادق(علیه السلام) به محلى به نام ينبع، در حوالى مدينه، رسيديم. چون حضرت از خانه خارج شد، كفش قرمز رنگى به پاى ايشان مشاهده كردم. عرض كردم: اى پسر رسول الله! اين چه كفشى است كه به پا كرده‏ايد؟ حضرت فرمودند:

اين كفش را براى سفر انتخاب كرده‏ام و اين نوع كفش، در برابر گل و باران، بيش‏تر دوام مى‏آورد. {بحارالانوار، ج 76، ص 272}

5. دقت در نگاهدارى مال و توشه‏

صفوان جمّال مى‏گويد: به امام صادق(علیه السلام) عرض كردم كه قصد حج دارم و در اين سفر، اهل و عيالم را نيز به همراه دارم، لذا پول و نفقه خود را در كيسه‏اى پيچيده‏ام تا محفوظ بماند. امام(علیه السلام) فرمودند:

آرى، بايد چنين كرد؛ زيرا پدرم مى‏فرمود: از عوامل قوت مسافر، نگهدارى نفقه‏اش است‏ {وسائل الشيعه، ج 8، ص 307}

6. همراه داشتن وسايل دفاعى‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

هر كه عازم سفرى شود، عصايى از درخت بادام تلخ همراه داشته باشد {وسائل الشيعه، ج 8، ص 274}

7. همراه داشتن انگشتر عقيق‏

امام صادق(علیه السلام):

انگشتر عقيق، امان از بلاهاى سفر است‏ {وسائل الشيعه، ج 3، ص 403}

8. همراه داشتن تربت امام حسين(علیه السلام)

امام صادق(علیه السلام) به عراق وارد شدند، مردم اطراف حضرت را گرفته، عرض كردند:

اى آقاى ما! آيا تربت حسين(علیه السلام) همان‏گونه كه شفاى هر نوع درد و آفتى است، مى‏تواند از هراس و وحشت نيز امان بخش باشد؟ امام(علیه السلام) فرمودند: آرى هرگاه كسى از شما بخواهد از هر خوف و بيمى مصون ماند، تسبيحى از تربت حسين را بردارد و سه بار دعاى ليلة المبيت را در بستر خود بخواند. آن گاه آن را ببوسد و بر چشم گذارد {الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ص 47}

9. سفر در بعضى روزها با دعا و صدقه‏

امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

مسافرت در روز سه شنبه پسنديده است؛ زيرا در روز سه شنبه، خدا، آهن را براى حضرت داود(علیه السلام) نرم كرد. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 255}

امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

پيامبر اسلام، در روزهاى پنجشنبه، به همراه اصحاب خود به جهاد مى‏رفت و اگر مجبور مى‏شد در غير اين روز حركت كند، از خداوند طلب خير مى‏نمود و به فقرا صدقه مى‏بخشيد و با نام خدا از شهر خارج مى‏شد {وسائل الشيعه، ج 8، ص 259}.

هنگام پرداختن صدقه، خواندن اين دعا مستحب است:

اللّهم إنّى اشتريت بهذه الصّدقة سلامتى و سلامة سفرى و ما معى.

اللّهم احفظنى و احفظ ما معى و سلمنى و سلم ما معى و بلغنى و بلغ ما معى ببلاغك الحسن الجميل. {بحارالانوار، ج 76، ص 236}

خداوندا! من با اين صدقه، سلامت خود و سفرم و هر آن چه را همراه دارم و (نيز آن چه را همراه نياورده‏ام)، از تو خريدم، بار خدايا! مرا و هر آن چه همراه دارم، محفوظ دار و از نعمت سلامتى برخوردار گردان و خود و هر آن چه دارم، به سلامت به موطن و كاشانه‏ام باز گردان.

10. دعا و ديگر مستحبات به هنگام قصد سفر

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) به نقل از جبرائيل امين الله مى‏فرمايند:

هركس هنگام تصميم به مسافرت، در آستانه خانه خود، يازده مرتبه سوره توحيد را بخواند، خداوند، خود نگهبان او در آن سفر خواهد بود و تا بازگشت از سفر، گزندى به او نخواهد رسيد.{ بحارالانوار، ج 76، ص 242}

ابن عباس مى‏گويد:

پيامبر خدا هنگامى كه مى‏خواست عزم سفرى كند، نزد اهل و عيالش، دو ركعت نماز مى‏خواند تا خداوند، او را سالم به آنان باز گرداند.

{كنز العمال، ج 6، ص 731}

11. دعا در هر حركت و پستى و بلندى‏

از امام صادق(علیه السلام):

پيامبر فرموده است: هرگاه به پلى رسيدى و قدم روى آن گذاردى، نام خدا را بر زبان جارى كن و بگو: اى خدا! شيطان رجيم را از من دور گردان‏. {الامان من اخطار الاسفار و الازمان ص 113} 

نيز امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

هرگاه رسول خدا در سفرى به سرازيرى مى‏رسيد، سبحان الله مى‏گفت و هرگاه به سربالايى مى‏رسيد، الله اكبرمى‏گفت.

{المحجة البيضاء ج 4، ص 64 }

12. دعاى ورود به منزل يا منازل سفر

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) خطاب به على بن ابى طالب فرمودند:

يا على! هرگاه به منزل و محلى وارد شدى، چون آن جا را ديدى، اين دعا را بخوان:

اللهم انى أسألك خيرها و أعوذ بك من شرها.

اللهم حببنا الى أهلها، و حبب صالحى أهلها الينا. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 326}

پروردگارا! از تو خوبى اين محل را مى‏خواهم و از بدى آن به تو پناه مى‏برم.

پروردگارا! محبت ما را در قلب اهل آن قرار ده و محبت صالحان آن ديار را در دل ما بگذار.

13. وداع با خانواده و...

امام صادق(علیه السلام) به نقل از رسول گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

بر هر مسلمانى است كه به هنگام سفر، برادران خود را از مسافرتش آگاه كند و بر برادران و ياران او است كه هنگام مراجعت، به ديدارش بشتابند. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 329}
14. زمان بندى براى حركت در سفر

امام علی(علیه السلام) فرمودند:

هرگاه قصد سفر دارى، چنان برنامه حركت خود را تنظيم كن كه در اول يا آخر روز حركت كنى و در نيمه روز فرود آيى و استراحت كنى و نيز در آخر شب حركت كن و از سير در اول شب بپرهيز . {بحارالانوار، ج 73، ص 277}

15. پرهيز از استراحت در محل‏هاى خطرناك‏

هم‏چنين امام صادق(علیه السلام) از پيامبر نقل مى‏كنند كه فرمودند:

از خوابيدن در جاده‏ها و دل دره‏ها دورى كنيد؛ زيرا در دره‏ها درندگان خانه دارند و جانوران لانه كرده‏اند. {بحارالانوار، ج 76، ص 278}

16. دعاى تنهايى‏

اگر شخصى ناچار شد به تنهايى سفر كند، لازم است دعاى زير را، كه حضرت موسى بن جعفر(علیه السلام) آن را به ياران خود آموخته‏اند، بخواند:

ما شاء الله، لا حول و لا قوة الا بالله، اللهم آنس وحشتى، و أعنى على وحدتى، و أد غيبتى. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 289}

17. انتخاب هم سفر موافق‏

پيامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

ابتدا رفيق انتخاب كنيد، سپس سفر كنيد. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 229}.

18) انتخاب سرپرست و مدير خرج‏

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود:

هرگاه گروهى با يكديگر به سفر مى‏روند، بهتر است كه زاد و توشه و نفقه خود را نزد فردى از همراهان قرار دهند و او را امين و مقسم آن گردانند؛ زيرا اين كار، موجب طيب نفس و حسن خلق آنان مى‏شود. {كنز العمال، ج 6، ص 711}

 

19. تقسيم كار و رعايت حقوق ديگران‏

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

بزرگ و آقاى مردم كسى است كه در سفر، خدمت‏گزار هم‏سفران باشد و كسى كه در خدمت از ديگران سبقت گيرد، به جز با شهادت در راه خدا با هيچ عملى نمى‏توان از او پيشى گرفت.  {كنز العمال، ج 6، ص 710}

20. كار در سفر، بالاتر و برتر از مستحبات

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) با جمعى از اصحاب خود عازم سفرى طولانى بودند. در يكى از منزل‏ها، كاروانيان بارهاى خويش بر زمين نهادند و براى رفع خستگى راه، ساعتى به استراحت پرداختند. پيامبر دستور دادند كه گوسفندى را ذبح كنند و ناهار را آماده سازند. يكى از اصحاب گفت: سر بريدن گوسفند بر عهده من.

شخصى ديگر گفت: پوست كندن گوسفند ذبح شده با من. شخصى ديگر پذيرفت كه گوشت آن را پخته و غذا را آماده كند و بدين ترتيب، هركس به كارى گماشته شد و مسؤوليتى را پذيرفت. رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

جمع‏آورى هيزم (براى آتش) نيز بر عهده من.

اصحاب عرض كردند: اى رسول خدا! شما بنشينيد و انجام كارها را به ما واگذاريد. ما خود با كمال افتخار، همه كارها را انجام مى‏دهيم و ضرورتى ندارد كه شما خويشتن را به زحمت اندازيد.

پيامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

من مى‏دانم شما اين كارها را انجام مى‏دهيد؛ ولى خداوند دوست ندارد كه بنده‏اش را در ميان ياران او با وضعيتى متمايز از ديگران ببيند و براى خود نسبت به ياران و همراهان امتيازى قائل شود.

سپس حضرت به طرف صحرا رفتند. مقدارى هيزم جمع‏آورى كردند و براى طبخ غذا به ياران خويش دادند و بدين ترتيب، براى انجام يك كار گروهى، ايشان نيز به سهم خود تلاش كردند و دست از كار نكشيدند. {بحارالانوار، ج 76، ص 273}

21. يارى رساندن به ديگران‏

امام صادق به نقل از رسول گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند:

كسى كه به مؤمن مسافرى، در رفع نيازش يارى رساند، خدا 73 اندوه را از او بردارد: يكى از هم و غم‏هاى او را در دنيا و 72 نوع از اندوه‏هاى بزرگ آخرت را از او برمى‏دارد. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 314}

22. پناه بردن به نماز و دعا، در هنگام ترس و درماندگى‏

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) در اين باره فرمودند:

هرگاه چيزى از شما گم شد يا نياز به يارى داشتيد، پس بگوييد:

يا عباد الله أغيثونى، يا عباد الله أغيثونى؛ فان لله عبادا لا يراهم. {كنز العمال، ج 6، ص 706}

اى بندگان خدا! به كمك من بشتابيد، اى بندگان خدا! به كمك من بشتابيد! زيرا خداوند بندگان فريادرسى دارد كه شما آنان را نمى‏بينيد.

23. اميد نداشتن به غير خدا

امام صادق(علیه السلام)فرمودند: خداوند فرموده است:

به عزت و جلال خويش قسم! رشته اميد هر كسى را كه به غير من اميدوار گردد، قطع خواهم كرد و در برابر چشمان مردم، بر قامت او لباس خفت و خوارى بپوشانم و او را از مقام تقرب به خود و از فضل و كرمم بدو، دور سازم. آيا او در گرفتارى‏ها به غير از من دل مى‏بندد، با اين كه گرفتارى‏ها و كليد رفع آن‏ها در دست من است؟ {اصول كافى، ج 2، ص 66}

24. سپاس‏گزارى از خداوند، پس از رسيدن به هدف‏

. قرآن كريم به ما توصيه مى‏كند كه:

اگر نعت‏هاى الهى را شكرگزار باشيد، بر نعمت شما خواهم افزود و اگر كفران نعمت كنيد، همانا عذاب من شديد است.

{سوره ابراهيم،آيه 14}

25. ياد دوستان و آشنايان‏

 26. اخلاق خوش در سفر

امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمودند:

اى شيعيان و پيروان محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله)! آگاه باشيد كسى كه در غضب رود و قادر به فرو خوردن و مهار آن نباشد، و كسى كه براى همراهان و دوستان مصاحب خويش، انيس و يار خوبى نباشد و كسى كه در مقابل نيكى ديگران، اخلاق نيك و پسنديده‏اى نداشته باشد و آن كه با همسايگان خود، حسن هم‏جوارى و حق همسايگى را مراعات نكند، و كسى كه با همراهان غذا نخورد، در ميان ما و در نزد ما جايگاه و منزلتى ندارد. {وسائل الشيعه، ج 8، ص 402}

27. در سفر، زينت اسلام و تشيع باشيد

امام صادق (عليه السلام) خطاب به جمعى از شيعيان چنين فرمودند:

اى گروه شيعيان! شما زينت ما باشيد و مايه عيب و عار ما نشويد. با مردم به خوش‏رويى و مهربانى رفتار كنيد و زبانتان را حفظ كنيد تا آلوده زياده‏گويى و كلمات ناپسند نگردد. {بحارالانوار، ج 68، ص 152}

ابى اسامه مى‏گويد: از امام جعفر صادق (عليه السلام) شنيدم كه فرمودند:

بر شما است كه تقواى الهى پيشه كنيد و از گناه بپرهيزيد، در راست گويى و اداى امانت و خوش خلقى بكوشيد، به همسايه نيكى كنيد و بر شما است كه با كردارتان، مردم را به تشيع دعوت كنيد نه با زبان و شعار و زينت ما باشيد نه عيب و عار ما .

{اصول كافى، ج 2، ص 77}

28. خريد سوغات و هديه براى خانواده‏

رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) فرمودند:

هرگاه يكى از شما به سفر رفت، هنگام بازگشت، سوغات و هديه‏اى، گر چه سنگى باشد، براى خانواده‏اش خريدارى كند.

{كنز العمال، ج 6، ص 708}

29. تعجيل در بازگشت‏

سكونى از امام صادق (عليه السلام) و ايشان از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) نقل مى‏كنند كه فرمودند:

سفر، پاره‏اى از سختى و ناراحتى است. بنابراين، هرگاه كارتان در سفر به پايان رسيد، بى‏درنگ به سوى خانواده خود بازگرديد.

{المحجة البيضاء، ج 4، ص 77}

30. رعايت حقوق ديگران‏

حقوق هم‏سفران و كسانى كه مدتى با ما همراه هستند، چند چيز است:

الف) دانستن نام و مشخصات يكديگر

ب) مراقبت از يكديگر و دورى از تك روى

ج) به هنگام بيمارى يار و غم‏خوار يكديگر باشند

د) بدرقه و مشايعت

ه) كتمان معايب يكديگر

انواع سفر

1. سفر معصيت‏

2. سفر سياحتى‏
3. سفر تجارتى - اقتصادى‏

منبع: سررسید هیأت