مال از نظر اسلام

  • تعابیر قرآن از مال
  1. زینت زندگی

الْمالُ وَ الْبَنُونَ زينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا {كهف/ 46}

  1. خیر بر شما نوشته شده

هنگامى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد، اگر چيز خوبى [مالى‏] از خود به جاى گذارده، براى پدر و مادر و نزديكان، بطور شايسته وصيت كند! اين حقّى است بر پرهيزكاران {‏ بقره/ 180 }

  1. مایه قوام جامعه

 لذا نباید در دست سفها قرار گیرد؛ اموال خود را، كه خداوند وسيله قوام زندگى شما قرار داده، به دست سفيهان نسپاريد {نساء/ 5}

امام در ذيل آيه فرمودند: سفيه تنها كم عقل نيست، بلكه هر كه را كه اطميناني به دين او نداريد سفيه است و نبايد سرمايه‏ها در دست او قرار گيرد.

  • نظر اسلام در مورد فقر و ثروت
  1. اسلام تحصيل مال را بد نمي‏داند

پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند: مال شايسته براى مرد شايسته خوب است‏. {مجموعة ورام، ج 1، ص 158}

  1. تنها، علاقه زياد به مال بد است
  • و ميراث را (ازراه مشروع و نامشروع) جمع كرده مى‏خوريد و مال و ثروت را بسياردوست داريد (و بخاطر آن گناهان زيادى مرتكب مى‏شويد)!

{فجر/ 20- 19}

  • رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: دینار و درهم، کسانی را که پیش از شما بودند، نابود کرد و آن دو شما را هم به نابودی می‌کشند.

{کافی. ج2.ص316}

  • در بیانی دیگر فرمودهر امتی گوساله‌ای دارد (که آن را منحرف می‌کند) و گوساله این امت، دینار و درهم است. {محجة البیضاء. ج7.ص328}
  • فقر بد است‏.

و تو را فقير يافت و بى‏نياز نمود ‏ {ضحي/ 8.}

امام باقر(علیه السلام) فرمودند: به راستى كه من به تو پناه مى‏برم از گرفتار شدن به بدبختى [يا رنج‏]، و به تو پناه مى‏برم از شماتت دشمنان، و به تو پناه مى‏برم از نادارى و هر بار سنگين. كافي. {ج 2. ص 525}

  • فقر به خاطر اهداف بلند، بد نيست.

اين اموال براى فقيران مهاجرانى است كه از خانه و كاشانه و اموال خود بيرون رانده شدند در حالى كه فضل الهى و رضاى او را مى‏طلبند و خدا و رسولش را يارى مى‏كنند و آنها راستگويانند! ‏{حشر/ 8.}

رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) همين كه به مدينه آمد، ديد اقتصاد مدينه به دست يهود است. بازاري تأسيس و به مسلمانان فرمان داد توليد و محصول خود را به آنجا وارد و از آنجا صادر کنند و استقلال داشته باشند.

  • ركود در تمام زمینه هاممنوع

گردش ثروت: تا (اين اموال عظيم) در ميان ثروتمندان شما دست به دست نگردد! {حشر/ 7.}

تلاشگري: اوست كه شما را از زمين آفريد، و آبادى آن را به شما واگذاشت! {هود/ 61}

عقب نماندن از ديگران: هر نيرويى در قدرت داريد، براى مقابله با آنها [دشمنان‏]، آماده سازيد! {انفال/ 60}

کسب حلال

لزوم کسب حلال

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله وسلم): طلب [روزى‏] حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است. {کافی،ج5، ص88}

مصادیق کسبهای حلال

  1. زراعت

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: كشت كنيد و نهال بنشانيد. به خداسوگند كه مردم شغلى رواتر و پاكتر از كشاورزى پيشه نكرده‏اند. ‏{ كافي، ج 5، ص 260}.

  • آداب زراعت در اسلام
  • پرهیز از کشت در شوره زار : يا على: چهار چيز است كه بهدر ميرود: خوردن پس از سيرى، و چراغ در مهتاب، و كشت و كار در شوره‏زار، و احسان به نااهل. {من لایحضر،ج4،ص373}
  • نهالکاری صحیح: ابو عبد اللّه صادق- عليه السلام- گفت: موقع تخم‏افشانى بگو: «بار خدايا! من دانه را مى‏افشانم و تو آن را مى‏شكافى و رشد مى‏دهى.بار خدايا! اين دانه را برويان تا سنبله‏اى پردانه ببار آورد». {کافی ج5، ص263 }
  • ادای زکات و  انفاق استحبابی : ابو عبد الله صادق (علیه السلام) مى‏گفت: در مزرعه و كشتزار، دو حق بر عهده تو است: اوّل حقّى كه از تو مى‏گيرند. دوم حقّى كه خود عطا خواهى كرد. ... حقى كه تو خواهى پرداخت،فرمان خداى عزّ و جل است كه مى‏گويد: «حق برداشت را در روز چيدن محصول ادا كنيد» يعنى از خوشه‏هاى گندم و جو، يك مشت يك مشت به فقيران حاضر بدهيد تا از برداشت محصول فارغ شويد. {کافی،ج3،ص564}
  1. دامداری 

از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) سؤال شد:..پس از زراعت چه مالى بهتر است؟پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: دامدارى كه در ميان گوسفندانش باشد و همراه آنها به جاهاى با آب و علف برود و نمازش را بر پادارد و زكاتش را بپردازد.گفت: پس از گوسفند چه مالى بهتر است؟پيامبر (صلى الله عليه و آله وسلم) فرمود: گاو كه صبح و شام سود مى‏رساند و بهره مى‏دهد. {کافی ،ج5،ص260 و261}

  1. تجارت

امير مؤمنان عليه السّلام فرمود: به كسب بپردازيد خداوند به شما بركت عنايت فرمايد، براستى كه من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) شنيدم كه مى‏فرمود: روزى ده بخش است، نه بخش آن در تجارت است و يك بخش در غير آن. {كافي، ج 5، ص 149}

  • آداب تجارت

یادگیری احکام تجارت: امير مؤمنان عليه السّلام بر فراز منبر مى‏فرمود:

اى گروه تجّار: اوّل ياد گرفتن احكام معاملات، بعد تجارت- دو بار اين جمله را تكرار كرد {کافی،ج5،ص150 }

  • مستحبات تجارت
    1. میانه روی در معامله نه حریص باشد و نه سهل انگار

2. اگر طرف معامله پشیمان شد، معامله را فسخ کند و سخت‌گیری نکند

 پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به حكيم بن حزام اجازه تجارت نداد تا اين‏كه وى براى پيامبر صلى الله عليه و آله ضمانت كرد كه معامله فرد پشيمان را برهم زَنَد، به تنگدست مهلت دهد و حق را كامل و ناقص دريافت كند.» {الكافي ، ج‏5، ص 151}

3.آسان گیر باشد

امیرالمومنین (علیه السلام) هنگامى كه در بازارها مى‏گشت و مردم را اندرز مى‏داد، فرمود: اى گروه بازرگان! پيش از سودا (از خدا) خير بخواهيد و با آسان‏گيرى (در معامله) بركت جوييد و با خريداران كنار بياييد {الكافي ، ج‏5، ص 151}
3. قیمت مقطوع داشته باشد نه اینکه به کسی که چانه می‌زند، ارزان‌تر بفروشد و به کسی که چانه نمی‌زند، گران‌تر بفروشد. البته مانعی ندارد که در مورد کسی که دارای تقوا و فضیلت اخلاقی است، فرق بگذارد و از او کمتر بگیرد
4. هنگامی که جنس را تحویل می‌گیرد، کم بگیرد و موقعی که جنس را به کسی می‌دهد، بیشتر تحویل دهد. على (عليه السّلام) بر دختركى گذر كرد كه از قصّاب گوشت مى‏خريد و از او مى‏خواست كه بر آن بيفزايد، امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: برايش بيفزا زيرا اين بركتش بيشتر خواهد بود.

{الكافي ، ج‏5، ص152}

5.خواندن دعا به هنگام تجارت

هر كس خداوند را در بازار يادكند خداوند به عدد أهل بازار گناهان او را بيامرزد. {الكافي ، ج‏5، ص156}

  • مکروهات تجارت
    1. برای خرید و فروش قَسَم راست بخورد

 قال أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام):  اى گروه تاجران! از سوگند دروغ بپرهيزيد؛ زيرا آن كالا را تباه مى‏كند و بركت را نابود مى‏ساز.

{الكافي ، ج‏5، ص 161}.

2. عیب جنسش را پنهان کند

 ‏ رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرمود: هر كس خريد و فروش مى‏كند بايد پنج امر را در نظر بگيرد و مواظب باشد تا به وبال آن مبتلا نگردد و إلّا نه بخرد و نه بفروشد، ربا، سوگند، پنهان نمودن عيب متاع، مدح متاع هنگام فروش، و پست كردن آن هنگام خريد. {الكافي ، ج‏5، ص 151}

3و4. از جنس خود تعریف بیش از اندازه کند و هنگام خرید از جنس عیبگیری بیش از اندازه کند.

پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) مى‏فرمود: چهار چيز در هر كه باشد كسب و درآمدش پاك و حلال است: هنگام خريد عيب نگيرد، هنگام فروش نستايد، عيب كالايش را نپوشاند و در اين ميان سوگند نخورد.» {الكافي، ج‏5، ص153}

5. گرفتن سود از شخص مؤمن مگر به مقدار ضروری.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: «سود بردن مؤمن از مؤمن رباست، مگر آن‏كه كسى بيشتر از صد درهم خريد كند كه در اين صورت به اندازه خوراك يك روز خود ازوى سود بگيرد، يا اين‏كه كسى براى تجارت بخرد؛ در اين صورت از آنان سود بگيريد و با آنان مهربانى و مدارا كنيد.» {الكافي، ج‏5، ص153}

6. دریافت سود از کسی که به او وعده احسان داده است، مگر به مقدار ضروری.

 امام صادق عليه السلام فرمود: اگر فروشنده مشترى را گفت: نزد من آى تا با تو معامله خوبى انجام دهم بر او حرام است كه از وى منفعت گيرد.شرح: «فقهاى اماميّه اين حرمت را حمل بر كراهت كرده‏اند ‏ {الكافي، ج‏5، ص153}

7. عرضه کردن کالا بین طلوع فجر و طلوع آفتاب.

 رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله ما بين سپيده صبح تا طلوع آفتاب خريد و فروش را نهى فرموده است. {الكافي، ج‏5، ص:152}

8. ورود به بازار قبل از همه و خروج از بازار بعد از همه.
9. معامله با افرادی که به حرف و وعده خود اهمیت نمی‌دهند.
10. تقاضای پایین آوردن قیمت بعد از قرارداد.
11. وارد شدن در معامله کسی که مشغول معامله است که بعضی آن را حرام دانسته‌اند.
12. رفتن به استقبال کاروان بازرگانان که کالای تجاری وارد می‌کنند و با شرایط خاص آن.  {تحریرالوسیله، ج1، ص500، مسئله 20 و22}

4-صنعت

زره سازی داود علیه السلام: و ساختن زره را بخاطر شما به او تعليم داديم، تا شما را در جنگهايتان حفظ كند ‏{انبیاء،80}

کشتی سازی نوح علیه السلام:  ا به نوح وحى كرديم كه: «كشتى را در حضور ما، و مطابق وحى ما بساز. {مومنون،27}

  • آداب صنعتگری

امام صادق (علیه السلام): هر صنعتگرى براى جلب مشترى بايد سه خصلت داشته باشد: بكارش استاد باشد، در كارش امانت را رعايت كند، و هر كسش كارى داد خاطر او را جلب كند. {تحف العقول ؛ النص ؛ ص322}

امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: خداوند متعال هر صاحب حرفه داراى امانت را دوست مى‏دارد. ‏ {كافي، ج 5، ص 113}

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ واى بر تاجران امت من، بخاطر قسمهاى ناروايى كه مى‏خورند.و واى بر صنعت‏كاران امت من، كه امروز و فردا مى‏كنند و مردم را سر مى‏دوانند

{من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏3 ؛ ص160}

  • صنایع حلال

هر گونه صنعتى كه بندگان فراگيرند يا به ديگران آموزش دهند از قبيل: نويسندگى، حسابدارى، بازرگانى، زرگرى، زين سازى، ساختمان [سازى‏]، بافندگى، لباسشويى، دوزندگى، ساختن انواع صورتها و جز صورتگرى از جانداران، ساختن انواع ابزار و آلات كه مورد نياز بندگان است و براى آنان سودآور و مايه ماندگارى و راحتى زندگانى است. ساختن و آموختن و به اجرا درآورده همه اينها براى خود يا ديگرى، حلال است‏ ‏{تحف العقول ؛ النص ؛ ص335}

  • صنایع حرام

خداوند تنها صنعتى را تحريم كرده كه تمامى آن حرامكارى باشد و فساد محض به شمار آيد مانند ساختن تارها، نى‏ها، شطرنج، ابزار بازى [قمار]، صليبها و بتها، كه همه اينها را حرام اعلام فرموده است و آنچه مانند اينهاست از قبيل: ساختن نوشيدنى‏ها حرام و آنچه از آن فساد محض برخيزد و در آن هيچ گونه مصلحتى نباشد و خيرى از آن به دست نيايد كه همه اينها كه يادگرفتن و ياددادن و به كارگيرى و مزدگرفتن بر آن و هر گونه تصرّفى در آن از جميع وجوه حركات در آن حرام است... {تحف العقول ؛ النص ؛ ص335و336}

بهترین  کسبها

از پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله وسلم) پرسيدند كه كدام كسب مرد پاكيزه‏تر است؟ فرمود: «كار كردن مرد با دست خود، و هر خريد و فروش مشروع». {مستدرك‏الوسائل، ج 13، ص 24}

پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود:«خير و خوبى ده بخش است؛ برترين آن‏ها تجارت است، هنگامى كه حق بگيرد و حق بدهد!» ‏

{مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج‏13 ؛ ص9}

پیامبر اکرم :حلال‏تر آنچه مردم خورند آن باشد كه از كسب خويش خورد و از وجهى حلال بدست آورد، و آنچه فرزند خورد چنان بود كه از كسب خورده باشد. ‏

{مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج‏13 ؛ ص9}

امام صادق (علیه السلام):برای آموزگار خوبی ها، جنبندگان زمین و ماهیان دریا و هر موجود ریز و درشتی در زمین و آسمان خدا آمرزش می طلبند.

{بحار،مجلسی، 1403، ج2، ص17}

آثار و فواید کار و درآمد حلال

لقمه حلال:

1. پیامبر گرامی(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودکسی که چهل روز مال حلال بخورد، خداوند قلب او را نورانی می‌کند».

{بحار الانوار، ج103، ص16، ح71.}
2. در حدیث دیگری فرمودکسی که روزی حلال بخورد، فرشته‌ای بالای سرش قرار می‌گیرد و برای او طلب آمرزش می‌کند تا وقتی که از خوردن آن فارغ شود». {مکارم الاخلاق، ص150.}
3. امام صادق(علیه السلام) فرمود:«یکی از سخت‌ترین واجبات بر بندگان خدا، ذکر زیاد و یاد اوست». سپس فرمود: «مقصودم ذکر سبحان الله و الحمدلله و لا اله الاّ الله و الله اکبر نیست، گر چه آن هم ذکر و یاد خداست، بلکه مقصود من، این است که در برخورد با آنچه خدا حلال یا حرام کرده، خدا را یاد کند تا اگر اطاعت خدا بود، به آن عمل کند و اگر معصیت الهی بود، آن را رها سازد».{کافی، ج2، ص80، ح4. }

توانمندی و قدرت:

قَالَ أَمِيرُ الْمُومِنِينَ (عليه السلام):" هر كس به‏كار برخيزد، نيرومندتر مى‏شود، و هر كس در كار كوتاهى كند، سستى او افزايش پيدا مى‏كند {غررالحكم، ص 152.}

بركت :

امام صادق (علیه السلام) فرمود: اندكى تلاش كنيد و بهره فراوان ببريد. {ثواب‏الاعمال، ص 15.}

ميزان:

امام على «ع»: مؤمن به عمل خود مؤمن است (نه به گفتار و اظهار و ادعا {غررالحكم، ص 151.}

مکنت  و استغنا:

مردی به حضور امام صادق (علیه السّلام) آمد و گفت: یابن رسول الله من نمی توانم با دستم کار کنم ـ شاید دستش عیبی داشته که فاقد قدرت کار بوده است ـ و سرمایه ای هم ندارم که تجارت کنم و نیازمند هستم. حضرت (علیه السّلام) دید که سر و گردن او سالم است فرمود: کار کن و کالا را با سر خود حمل نما و از مردم بی نیاز باش». {كتاب وافي ج 3 چزء 10 ص 8}
حضرت امير (عليه السلام) فرمودند : به درستي كه اشياء بهمديگر مي رسند ، زماني كه بيكاري و ناتواني به همديگر متصل شوند نتيجه آن جز فقر چيزي نخواهد بود. {ميزان الحكمه ج 8 ص 392.}

رسیدن به آرزوها: حضرت امیر (علیه السلام) مي فرمايند: ؛كسي كه بيكاري او دائمي باشد و ادامه داشته باشد نسبت به آرزوها و خواسته هاي خود نااميد و آنچه نيازمند است به آن نمي رسد {ميزان الحكمه ج 8 ص 393.}

آرامش خاطر :

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آرامش خیال انسان در صورتی است که مایحتاج زندگی اش فراهم باشد». {من لایحضره الفقیه،‌ج 3، ص 166. }
امام موسي بن جعفر (علیه السلام) فرمودند: انسان با آرامش و داراي زندگي پاكيزه كسي است كه ايمان آورده باشد و براي گذران زندگي خود درآمد كافي داشته باشد. {بحار الانوار ،ج15،ص 236 }

حفظ دین:

پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم).همانا مومن اگر شغل و حرفه ای نداشته باشد، دین خود را وسیله ی امرار معاش می کند. {بحارالانوار، 1403، ج 74، ص 155}

امام صادق (علیه السلام): از طلب روزی حلال دست مکش، زیرا طلب روزی حلال تو را در دینت یاری مِی رساند. پای اشترت را ببند و به خدا توکل کن. {بحار،مجلسی، 1403، ج 68، 138}

 عزّت نفس و سربلندی:

امام موسي بن جعفر (علیه السلام) فرمودند : از مردم قطع اميد كردن و از ثروتشان چشم پوشيدن و به درآمد كار خود قانع بودن براي مرد با ايمان مايه عزت ديني و روح جوانمردي و شرف دنيوي است . چنين انساني در نظر مردم بزرگ و بين فاميل و خويشاوندان خود محترم و در محيط خانواده اش داراي عظمت و هيبت و منزلت خواهد بود ، او در ضمير خود و در نظر ديگران بي نيازترين تمام مردم است.  {سفينه البحار ،ج 2 ،ص 327}

افزودن عقل و هوش، امام صادق (علیه السلام): « تجارت کردن عقل را می افزاید. {من لایحضر، 1404، ج3، ص191}

آمرزش گناهان:

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: کسی که با خستگی به سبب تلاش روزانه برای کسب حلال، شب را به صبح برساند، آمرزیده می شود».

{وسائل الشیعه، ج 17، ص 24}.

در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است :بعضی از گناهان به وسیله نماز و صدقه هم آمرزیده نمی شوند. سؤال شد یا رسول الله! پس چه چیز موجب آمرزش آن است؟ فرمود: جدیت و تلاش در طلب معیشت». {مستدرک الوسائل، ج 13، ص 13.}

هر کس با تنی خسته از کار بخوابد آمرزیده می شود.{میزان الحکمه ج11، ص5177}

رفاه خانواده:

امام صادق ـ علیه السّلام ـ می فرمایدکسی که از طلب حلال شرم نکند، بارش سبک، سختی هایش آسان و خانواده اش در رفاه قرار می گیرند».

{اصول کافی، ج 4، ص 11}

کسب حرام‏

تمام درآمدهاي ناحق و باطل : و اموال يكديگر را به باطل (و ناحق) در ميان خود نخوريد! و براى خوردن بخشى از اموال مردم به گناه، (قسمتى از) آن را (به عنوان رشوه) به قضات ندهيد، در حالى كه مى‏دانيد (اين كار، گناه است)! {بقره/ 188.}

مصادیق درآمدهاي حرام

كاري كه نه كمك به توليد و نه كمك به تسهيل توزيع و مبادله باشد مثل:

1 . قمار

ر باره شراب و قمار از تو سؤال مى‏كنند، بگو: «در آنها گناه و زيان بزرگى است {مائده/  90. }

2 . غش‏

امام صادق (علیه السلام) گفت: هركس در كار مسلمانان، غش روا دارد، با ما پيوندى ندارد {الكافي ، ج‏5، ص: 161}

3.  معاملات غرري‏

امام صادق (عليه السّلام) فرمود: مغبون ساختن كسى كه انسان را مورد اطمينان داشته و در صحّت جنس و قيمت باو اعتماد نموده حرام است و نيز مغبون كردن مؤمن (هم عقيده ما در مذهب) حرام است‏ {الكافي ، ج‏5، ص: 154}

4. ربا

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد، و آنچه از (مطالبات) ربا باقى مانده، رها كنيد اگر ايمان داريد ‏{ بقره/ 278.}

5. رشوه‏

امام صادق عليه السلام: «همانا مال نامشروع انواع زيادى دارد؛ ولى رشوه در داورى، آن كفرورزى به خداوند است.» {كافي، ج 5، ص 126.}

6. در آمد از راه مسكرات‏.

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام [نوعى بخت‏آزمايى‏]، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دورى كنيد تا رستگار شويد {مائده 90}

7. غصب‏ و دزدی

بزرگترين گناه، غصب‏ مال‏ مردم به ناحق است  {تحف العقول، ، ص337}

8. غنا

زن آوازه خوان ملعونست، كسى كه او را جا دهد و از مزد كسب او بخورد ملعونست‏ {الكافي؛ ج‏5 ؛ ص120}

آنچه از آن به دست آيد و در آن فساد محض باشد و در آن هيچ گونه مصلحتى نباشد و خيرى از آن حاصل نشود كه آموختن و فرا گرفتن و بكار بردن و مزد گرفتن بر آن و هر گونه تصرّفى در آن از هر نوع حركتى تمام حرام است {مکاسب ج1، ص44}

9. احتكار

كنز اندوزي و احتكار و انحصار كردن به شدت ممنوع است: اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! ...كسانى كه طلا و نقره را گنجينه (و ذخيره و پنهان) مى‏سازند، و در راه خدا انفاق نمى‏كنند، به مجازات دردناكى بشارت ده {توبه/ 34.}

پيغمبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود:" با دزد روبرو شوم بهتر از محتكر است". {وسائل، ج 12، ص 98}

10.درآمد كاذب

از امام مي‏پرسد، منزلي اجاره مي‏كنم به مبلغي و اجاره مي‏دهم به مبلغ بيشتر. آيا اين در آمد براي من حلال است؟ امام پاسخ مثبت نمي‏دهد و مي‏فرمايد:" هر گاه در اين خانه يك نوع كار اصلاحي انجام داده‏اي مي‏تواني بيشتر اجاره بدهي و گرنه خير". {وسائل الشيعه، جلد 13 ص 259،}

آثار درآمد حرام

  • امیدواری شیطان: امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:«ابلیس ملعون می‌گوید: در مورد بنی آدم، هر چه مرا خسته و ناتوان کند، یکی از این سه چیز مرا در برابر آدمی‌زاد ناتوان نمی‌کند: یکی به دست آوردن مال از راه غیر حلال، و دیگری جلوگیری کردن او از پرداخت واجب مالی، و سوم، مصرف کردن آن در راه ناروا و حرام». {خصال، صدوق، ص132، ح141.}
  • آتش جهنم: . پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودهر کس مالی را از غیر راه حلالش به دست آورد، توشه‌اش در آتش است». {بحارالانوار، ج103، ص11، ح48}
  • عدم پذیرش عبادات: امام باقر (علیه السلام) فرمود هر كه مال از چهار راه بدست آرد در چهار چيز از او قبول نيست! هر كه مال از اختلاس يا ربا يا خيانت در امانت يا دزدى بدست آرد در اداى زكاة و نه در صدقه و نه حج و نه عمره پذيرفته نباشد، فرمود خداى عز و جل مال حرام را در حج و عمره نپذيرد. {امالی صدوق،ص442}
  • کاهش روزی حلال: امام صادق (علیه السلام): روزى به دو قسمت تقسيم شده است: يكى از آنها به صاحبش مى‏رسد هر چند آن را طلب نكرده باشد، و ديگرى وابسته به طلب و كوشش او است. پس آنچه قسمت بنده است به هر حال به او خواهد رسيد، حتى اگر تلاشى هم براى دست يافتن به آن نكند. و آنچه بسته به كوشش اوست، بايد از راههاى آن بجويد، يعنى راهى كه خدا براى او حلال كرده است نه جز آن. پس اگر آن را از راه حرام جستجو كند و به دست آورد، بعنوان روزى مقدّر او محسوب مى‏شود، و بايد حساب آن را پس بدهد. ‏{المقنعة،مفید، ص:586و587}
  • قحطی : حضرت باقر عليه السلام فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) فرموده: پنج چيز است كه اگر بآنها برخورد كرديد از آنها بخدا پناه بريد: ... و از پيمانه و ترازو كم نگذارند جز اينكه بقحطى و سختى مخارج زندگى و ستم سلطان گرفتار شوند، و از دادن زكاة منع نكنند جز اينكه آمدن باران آسمان بر آنها ممنوع گردد و اگر بخاطر چهار پايان نبود هيچ باران بر آنها نبارد.... {الكافي ؛ ج‏2 ؛ ص373و 374}

کسبهای مکروه

کفن فروشی،زرگری،قصابی،گندم فروشی،برده فروشی

مردى نزد رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله آمده عرض كرد: يا رسول اللَّه من فرزندم را خواندن و نوشتن و يا قرآن آموختم اكنون به كدام شغلش بگمارم. فرمود:رحمت خدا بر پدرت، او را به كار بگمار امّا مواظب باش كه همكار اين پنج كس نشود: سيّاء، صائغ، قصّاب، حنّاط، نحّاس. پرسيدم: سياء كيست؟ فرمود: آنكه كار او كفن فروشى است، چون همواره انتظار مردن امّت مرا دارد، و من يك طفل نوزاد امّتم را از آنچه آفتاب بر آن مى‏تابد بيشتر دوست دارم. و امّا صائغ (يعنى زرگر)، كه كارش مغبون كردن امّت من است، (زيرا هنگام خريد، مزد ساخت كم مى‏كند و هنگام فروش مى‏افزايد)، و امّا قصّاب، آنقدر حيوان مى‏كشد كه بكلّى رحمت از دلش بيرون مى‏رود، و امّا حنّاط (يعنى گندم فروش)، ارزاق مردم را احتكار مى‏كند و نزد من اگر بنده‏اى خداوند را ملاقات كند (مرگش فرا رسد) در حالى كه دزد باشد بهتر است از اينكه بميرد و چهل روز ارزاق عمومى را احتكار كرده باشد. و امّا نخّاس (يعنى برده فروش)، از اين جهت است كه جبرئيل عليه السّلام نزد من آمد و گفت: اى محمّد براستى كه شريرترين و فسادكننده‏ترين مردم از امّت تو، كسانى هستند كه انسان خريد و فروش مى‏كنند.شرح: «مشهور ميان فقهاى اماميّه (رحمهم الله) در كتب، آنست كه اين حرفه‏ها مكروهند».‏ {من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص: 158و159}

نیروی کار

1-ویژگی های فرد شایسته دعوت به کار

1. نيكوكار واهل طاعت‏

قَالَ أَمِيرُ الْمؤمِنِينَ (علیه السلام): هرگز نيكو كار و بدكار در نظرت يكسان نباشند، زيرا نيكوكاران در نيكوكارى بى‏رغبت، و بدكاران در بد كارى تشويق مى‏گردند، پس هر كدام از آنان را بر أساس كردارشان پاداش ده‏ {نهج‏البلاغه، نامه 53.}

2. سخاوت، شجاعت، علم، عدالت، اراده، ديندار

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ (علیه السلام): همانا شما دانستيد كه سزاوار نيست بخيل بر ناموس و جان و غنيمت‏ها و احكام مسلمين، ولايت و رهبرى يابد، و امامت مسلمين را عهده دار شود، تا در اموال آنها حريص گردد، و نادان نيز لياقت رهبرى ندارد تا با نادانى خود مسلمانان را به گمراهى كشاند، و ستمكار نيز نمى‏تواند رهبر مردم باشد، كه با ستم حق مردم را غصب و عطاهاى آنان را قطع كند، و نه كسى كه در تقسيم بيت المال عدالت ندارد زيرا در اموال و ثروت آنان حيف و ميل مى‏كند و گروهى را بر گروهى مقدّم مى‏دارد، و رشوه خوار در قضاوت نمى‏تواند امام باشد زيرا كه براى داورى با رشوه گرفتن حقوق مردم را پايمال، و حق را به صاحبان آن نمى‏رساند، {نهج‏البلاغه، خطبه 131}

3. تجربه، حيا، اصالت خانوادگي، سابقه، خوش اخلاقی،خوش ابرویی،كم خرجي، دورنگري‏

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ (علیه السلام): كارگزاران دولتى را از ميان مردمى با تجربه و با حيا،از خاندان‏هاى پاكيزه و با تقوى، كه در مسلمانى سابقه درخشانى دارند انتخاب كن، زيرا اخلاق آنان گرامى‏تر، و آبرويشان محفوظتر، و طمع و روزى‏شان كمتر، و آينده نگرى آنان بيشتر است.{نهج‏البلاغه، نامه 53.}

4. سابقه جهاد و هجرت‏

‏ بنا بر اين، از آنها دوستانى انتخاب نكنيد، مگر اينكه (توبه كنند، و) در راه خدا هجرت نمايند{نساء/ 89.}

5. بهترينها

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ (علیه السلام): پس از آن در حال نويسندگانت بنگر و بهترين ايشان را (از جهت راستى گفتار و درستى كردار) به كارهايت بگمار، و نامه‏هايت كه در آنها تدبيرها و رازها (براى دفع دشمن و ملك دارى) بيان ميكنى تخصيص ده بكسى كه در همه خوهاى پسنديده (ديندارى، امانت، خير خواهى، پاكدامنى و مانند آنها) از نويسندگان ديگر جامع‏تر باشد  {نهج‏البلاغه، نامه 53.}

6. امانت داري‏

(يوسف) گفت: «مرا سرپرست خزائن سرزمين (مصر) قرار ده، كه نگهدارنده و آگاهم!» ‏ {يوسف/ 55.}

7. سلامت جسماني‏

گفت: «خدا او را بر شما برگزيده، و او را در علم و (قدرت) جسم، وسعت بخشيده است ‏ {بقره/ 247.}

8. اراده قوي و قدرتمند در مديريت‏                

2-آفات نیروی کار

تنبلی و سستی: امام كاظم (علیه السلام) گفت: مبادا در كار دنيا سست و ملول شوى، چرا كه اگر سست شوى، كارى از پيش نخواهى برد و اگر ملول شوى از حق خود بازمى‏مانى. حَقٍ‏ {من‏لايحضره‏الفقيه، ج 3، ص 168.}

خیالبافی: امام سجاد(علیه السلام): ما را از آرزوهای دور و دراز بازدار و با عمل صادقانه از آرزومندی نجاتمان بخش (صحیفه ی سجادیه، دعای چهلم)

نداشتن عزت نفس: رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) گفت: هركس بار معيشت خود را بر دوش مردم تحميل كند، ملعون است‏.‏ {كافي، ج 5، ص 72.}

3-نحوه گزینش نیروی کار

آزمودن حضرت علی علیه السلام می فرمایند: در استخدام کارمندان و و کارگزاران نظر کن.آنها را با ازمودن به کار گیر و دلبخواهی و بی ضابطه استخدام نکن زیرا این دو روش مجموعه ای از ظلم و خیانت را به همراه دارد. {نامه 53 نهج البلاغه}

4-حقوق نیروی کار

  • کارگر

الف)جایگاه کارگر: انس بن مالک گفت: موقعی که رسول اکرم از جنگ تبوک مراجعت می کرد، سعد انصاری به استقبال آمد. حضرت با او مصافحه کرد و دست سعد را زیر و خشن دید. فرمود: چه صدمه ای به دستت رسیده است؟ عرض کرد یا رسول الله من با طناب و بیل کار می کنم و درآمدم را خرج معاش خانواده ام می نمایم. رسول اکرم دست او را بوسید و فرمود: این دستی است که آتش با آن تماس پیدا نمی کند.» {اسد الغابه،ابن اثیر، 1415، ج 2، ص269}

ب)حقوق کارگر: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) : هرگاه خواستید کارگری را به کار بگیرید مزدش را به او بگویید.{جامع الصغیر،ج1،ص67}

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) :دستمزد کارگر را پیش از خشک شدن عرق او بپردازید.{جامع الصغیر،ج1،ص175}

حق همکار:امام سجاد علیه السلام: حق معاشر اين است كه گولش نزنى، با او تقلب و دوروئى نكنى، به وى دروغ نگوئى. اغفالش نكنى، فريبش ندهى، او را چون دشمن بى‏رحم نكوبى، اگر به تو اعتماد داشت تا سر حد امكان مراعاتش كنى {من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏2 ؛ ص 623}

  • حق شریک:

امام سجاد علیه السلام: حق شريك است كه در غياب وظيفه‏اش را انجام دهى، در حضور با او مساوى باشى، بدون نظرش تصميم نگيرى، مستبدانه و بى‏مشورت كار نكنى، مالش را نگه دارى، در هيچ كوچك و بزرگ به او خيانت ننمائى‏ {من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏2 ؛ ص 623 و624}

  • نظارت بر کار:

حضرت علی علیه السلام بر بازار کار نظارت داشته و می فرمایند:

ای گروه بازرگانان از خدا بترسید، به خریداران نزدیک شوید، با بردباری و حوصله خود را از سوگند خوردن دور کنید و از دروغ بپرهیزید و از ستم بر کنار باشید و ستمدیدگان را یاری کنید و پیمانه و ترازو را به صلاح آورید، در کار مردم تقلب نکنید و در روی زمین فساد برپا ننمایید و تبه کارانه زندگی نکنید .

رضايت طرفین کار:حضرت علي (عليه السلام) مي فرمايد:" من كسي را مجبور به كاري نمي‏كنم" {حکمت 1223}

‏ نساء/ 29.  تمام داد و ستدها بايد با آگاهي و آزادي و رضايت باشد.

حمايت از ناتوانان از کار:طبق سفارش حضرت امير (عليه السلام) براي پيرمرد سالخورده مسيحي حق باز نشستگي تعيين مي‏شود.       

 آداب کسب و کار (عوامل موثر در موفقیت و برکت در کار)

تعهد و تخصص‌ در کار:حضرت یوسف علیه السلام، هنگامی که از پادشاه مصر می‌خواهد او را به منصب وزارت دارایی منصوب کند، دو ویژگی "حفیظٌ علیم" یا تعهد و تخصص را دلایل شایستگی خود برای احراز این پست معرفی می‌کند.

حضرت علی(علیه السلام) : ؛ خداوند حرفه مند امین را دوست دارد. فرد مغبون [که در معاملات اقتصادی فریب می‌خورد] نه مورد ستایش است و نه در خور پاداش.»

وارد شدن به کار از راه آن: امام رضا (علیه السلام): هر کس از راه خود به جستجوی کاری برخیزد لغزش پیدا نمی کند و اگر بلغزد وسیله ای برای خلاصی یابد. {بحار،مجلسی، ج 71، ص340}

انجام کار در وقت مناسبش:

امام علی علیه السلام; کار هر روز را در همان روز انجام ده; زیرا هر روزی، کار مخصوص به خود دارد .{نامه 53 نهج البلاغه}

امام علی (علیه السلام): بپرهیز از شتاب زدگی در کارها پیش از رسیدن وقت آنها و از اهمالگری در آن هنگام که امکان دست یافتن فراهم آمده باشد. {نهج البلاغه،فیض الاسلام، 1368، ص 1031}

کارمتناسب با استعداد و توانایی: پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم): کار و کوشش نمایید، ولی متوجه باشید که هر کس برای کاری آفریده شده، که آن را به سهولت و اسانی انجام می دهد. {الحدیث،فرید، 1367، ج 3، ص 1}

امام صادق (صلی الله علیه و آله وسلم): روزی بعضی مردم در تجارت است و روزی برخی در شمشیر و روزی پاره ای دیگر در زبانشان

{الکافی،کلینی، 1365، ج5، ص305}

محکم کاری:پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم): ولى خدا دوست دارد هر كه عمل نمايد و محكمش‏نمايد‏ {أمالي صدوق، ص 384}

عاقبت اندیشی :پيامبرفرمود: چون قصد اقدام بكارى كنى، در عاقبت آن بينديش، تا اگر خيرى يا استقامت در راه حقّى باشد، آن را پى‏گيرى كنى، و اگر شرّى يا گمراهى‏اى باشد آن را واگذارى‏ ‏ {من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 410.}

کوتاهی نکردن : حضرت علی علیه السلام فرمود: کسی که تنبلی و سستی پیشه کند، حقوق خویش و دیگران را ضایع می کند . {بحارالانوار، ج 73، ص 160}

نظم :امام علی (علیه السلام): شما را به تقوای الهی و نظم در کارتان سفارش می کنم. {نهج البلاغه،فیض الاسلام، 1368، ص977}

کار روزانه: او کسی است که شب را برای شما لباس قرار داد و خواب را مایه استراحت و روز را وسیله حرکت و حیات.»{فرقان 47}

امام باقر علیه السلام: برای برآوردن نیازهای [اقتصادی و اجتماعی] خود در روز اقدام کنید؛

کار از صبح زود:  امام صادق:‏ دوست دارم ببينم مردى را كه مايل است براى پيدا كردن روزيش يا داراى شغلى است و براى يافتن روزى سحرخيز است، چه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله در حقّشان دعا كرده و از خداوند درخواست كرده است كه امّت او را كه صبح زود بدنبال كسب روزى برمى‏خيزند بركت دهد.

{من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏3 ؛ ص156 و 157}

کار با طهارت :قَالَ الصَّادِقُ ع‏ هر كس براى حاجتى خارج شود و بدون وضو باشد اگر حاجتش روا نشد كسى را جز خود ملامت نكند. ‏  {من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص: 157}

سفر برای کار: امام صادق عليه السّلام فرمود: خداوند محنت غربت كشيدن را براى طلب روزى دوست مى‏دارد. {من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص156}

مشورت در كار: امام علی:رأيها را، برخى بر برخى ديگر، عرضه كنيد (و آنها را كنارهم نهيد)، كه رأى درست اين گونه پديد مى‏آيد ‏ {غررالحكم، ص 442}

 شراکت: امام علی علیه السلام با کسی که روزی به او روی آورده شریک شوید که برای غنی شدن موثرتر و برای روی آوردن سود و منفعت، سزاوارتر است.»

نگه داشتن حد و اندازه :امام صادق (علیه السلام) می فرماید: تلاش تو براى تحصيل رزق و روزى بايد بيشتر از مقدار ضايع كننده و از دست داده؛ و كمتر از شخص حريص به دنيا، بوده باشد كه مطمئن است آن را بدست مى‏آورد؛ {الكافي ، ج‏5، ص: 81}

کارشایسته و خوش نام:  الإمام علی (علیه السلام):‌ ‌بپرهیز از هر کاری که اگر برای کننده آن یادآوری شود، از آن شرم نموده، انکارش کند {البحار: 19/369/}

پشتکار و مداومت در کار: علی علیه السلام می فرماید: کار اندک که به آن ادامه داده شود، بهتر از کار بسیار است که خستگی آورد. {نهج البلاغه، حکمت 436 ، حکمت 444}

علاقه به کار و عدم اجبار :. امام علی علیه السلام به عامل خود به نام قرظة بن کعب چنین نوشت:. . . از من خواستند که به تو بنویسم که آنان را به کار وادار کنی و مردم را برای حفر نهر گردآوری . . . . به نظر من کسی را نباید به کاری که نمی خواهد مجبور ساخت . آنان را به نزد خود بخوان، اگر نهر آن چنان باشد که تعریف کرده اند، هرکسی که بخواهد کار کند، او را به کار بخوان و نهر باید از آن کسانی باشد که کار کرده اند; نه کسانی که در آن شرکت نجسته اند . . . . {نهج البلاغه، ، حکمت 1223.}

رعایت پاکی در کار: علی علیه السلام فرمود: شغل همراه با پاکدامنی از ثروت فراوانی که با گناهان به دست آید، بهتراست . {نهج البلاغه، نامه 31}

ثبات در کار: حضرت علی علیه السلام: کسی که به کارهای گوناگون بپردازد، خوار شده و پیروز نمی شود.

کار معین: حضرت امیر علیه السلام: کار هر کدام از خدمت کارانت را معین کن که او را در برابر آن کار مسئول بدانی . تقسیم درست کار سبب می شود کارها را به یکدیگر وانگذارند و در خدمت سستی نکنند . {نهج البلاغه، نامه 31}

کار در دوره توانمندی: امیرالمؤمنین علیه السلام در این مورد می فرماید:پیش از کشیدن بار سنگین حیات در سالیان پایانی زندگی و ورود به دار مشاهده ی نتایج عمر و قبل از دست دادن همه ی مشاعر و نیروهای خود، کار و تکاپو کنید . {جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج 13،  ص 246}